Blockchain là gì?

Blockchain (chuỗi khối) là công nghệ lưu trữ và xác thực dữ liệu theo các khối được liên kết với nhau bằng mật mã. Trong nhiều hệ thống Blockchain, dữ liệu được duy trì bởi một mạng lưới các máy tính thay vì phụ thuộc hoàn toàn vào một máy chủ trung tâm. Blockchain là công nghệ nền tảng của Bitcoin, Ethereum và nhiều ứng dụng tài sản số, nhưng Blockchain không đồng nghĩa với tiền mã hóa.

Đó là cách tôi sẽ trả lời nếu hôm nay, năm 2026, có ai hỏi:

Blockchain là gì?

Nhưng nếu quay trở lại năm 2018, câu trả lời của tôi sẽ khác khá nhiều.

Và đó chính là lý do tôi quyết định cập nhật lại bài viết này.

Tôi đã viết về Blockchain từ năm 2018

Khoảng năm 2017–2018, Blockchain là một trong những từ khóa công nghệ nóng nhất.

Bitcoin tăng giá.

ICO xuất hiện khắp nơi.

Người người nói Blockchain. Nhà nhà nói Blockchain.

Thậm chí có cảm giác rằng chỉ cần thêm chữ "Blockchain" vào tên một dự án là dự án đó lập tức... công nghệ hơn vài phần. 😄

Tôi cũng bắt đầu tìm hiểu và viết về Blockchain trong giai đoạn đó.

Nhìn lại bài viết cũ, có những kiến thức nền tảng vẫn đúng. Nhưng cũng có những nhận định mà đến năm 2026 tôi phải thừa nhận:

Không còn chính xác nữa.

Ví dụ:

• Blockchain không phải lúc nào cũng cần sự đồng thuận của tất cả node.

• Byzantine Generals Problem không phải bài toán "chưa ai giải được".

• Ethereum không còn ở trạng thái "trong tương lai sẽ chuyển sang Proof of Stake".

• Blockchain không "an toàn tuyệt đối".

• Máy tính lượng tử không phải cách duy nhất để một hệ thống Blockchain bị tấn công.

Thay vì âm thầm sửa những câu đó rồi làm như năm 2018 mình đã biết hết, tôi nghĩ giữ lại lịch sử sẽ thú vị hơn.

Bởi công nghệ thay đổi.

Và kiến thức của người viết cũng phải thay đổi theo.

Blockchain là gì?

Blockchain có thể dịch sang tiếng Việt là chuỗi khối.

Hiểu đơn giản, Blockchain là một cấu trúc dữ liệu trong đó các bản ghi được tập hợp thành những block, sau đó các block được liên kết với nhau bằng kỹ thuật mật mã.

Trong nhiều Blockchain, dữ liệu không chỉ nằm trên một máy chủ trung tâm mà được sao chép, xác minh hoặc duy trì bởi nhiều máy tính tham gia mạng.

Một hệ thống Blockchain thường có một số thành phần quan trọng:

• Block: khối chứa dữ liệu.

• Transaction: giao dịch hoặc bản ghi.

• Hash: giá trị băm đại diện cho dữ liệu.

• Node: máy tính tham gia mạng.

• Consensus mechanism: cơ chế giúp mạng đạt đồng thuận.

• Cryptography: các kỹ thuật mật mã.

• Distributed ledger: sổ cái được duy trì trên nhiều thành viên của mạng.

Tuy nhiên, có một điều rất quan trọng:

Không phải hệ thống nào có nhiều máy chủ cũng là Blockchain, và không phải bài toán nào cũng cần Blockchain.

Đây là điều trong thời kỳ Blockchain "sốt" nhất chúng ta rất dễ quên.

Blockchain hoạt động như thế nào?

Mỗi Blockchain có thiết kế riêng, nhưng có thể hình dung quá trình cơ bản như sau.

Một người tạo ra transaction.

Transaction được truyền tới mạng.

Các thành viên của mạng kiểm tra transaction theo những quy tắc của giao thức.

Những transaction hợp lệ được đưa vào block.

Block mới được thêm vào Blockchain theo cơ chế đồng thuận của hệ thống.

Khi block đã được xác nhận, việc thay đổi lịch sử trước đó thường trở nên ngày càng khó khăn hoặc tốn kém.

Có thể hình dung đơn giản:

Transaction      ↓ Xác minh      ↓ Block      ↓ Consensus      ↓ Blockchain 

Tất nhiên, Blockchain thực tế phức tạp hơn sơ đồ năm dòng này rất nhiều.

Nhưng nếu mới tìm hiểu, chỉ cần hiểu được dòng chảy trên là chúng ta đã có một nền tảng khá tốt.

Một Block chứa những gì?

Cấu trúc cụ thể tùy từng Blockchain.

Về mặt khái niệm, một block thường có thể chứa:

• tập hợp các transaction;

• thông tin liên quan đến block;

• hash hoặc tham chiếu đến block trước;

• dữ liệu phục vụ việc xác minh và đồng thuận.

Điểm thú vị nằm ở việc các block liên kết với nhau.

Nếu dữ liệu của một block cũ bị thay đổi, những giá trị mật mã liên quan cũng có thể thay đổi và làm mất tính nhất quán với phần còn lại của chuỗi.

Đây là một trong những cơ sở tạo nên đặc tính khó sửa đổi của Blockchain.

Nhưng cũng từ đây xuất hiện một hiểu lầm rất phổ biến.

Dữ liệu Blockchain có thực sự bất biến?

Blockchain thường được mô tả bằng từ immutable – bất biến.

Cách nói này hữu ích để giải thích nhanh nhưng dễ khiến người mới hiểu thành:

Dữ liệu đã lên Blockchain thì không có cách nào thay đổi được.

Thực tế phức tạp hơn.

Mức độ khó thay đổi lịch sử phụ thuộc vào:

• thiết kế Blockchain;

• cơ chế đồng thuận;

• số lượng và sự phân bố validator hoặc miner;

• sức mạnh kinh tế của mạng;

• governance;

• phần mềm client;

• loại Blockchain đang sử dụng.

Một public Blockchain lớn như Bitcoin rất khác với một private Blockchain do một vài tổ chức vận hành.

Vì vậy tôi thích cách diễn đạt:

Blockchain được thiết kế để khiến việc sửa đổi lịch sử đã được xác nhận trở nên khó khăn, có thể bị phát hiện hoặc rất tốn kém tùy từng hệ thống.

Thay vì nói:

Blockchain không bao giờ sửa được.

Node trong Blockchain là gì?

Node là máy tính hoặc phần mềm tham gia vào mạng Blockchain.

Nhưng không phải node nào cũng có vai trò giống nhau.

Tùy Blockchain, chúng ta có thể gặp:

• full node;

• light node;

• validator;

• miner;

• archive node;

• RPC node.

Có node lưu toàn bộ Blockchain.

Có node chỉ lưu một phần dữ liệu.

Có node tham gia xác thực.

Có node cung cấp dữ liệu cho ứng dụng khác truy cập.

Và đây dẫn đến một điều tôi từng hiểu chưa chính xác trong phiên bản bài viết cũ.

Blockchain có cần tất cả các node đồng ý không?

Không.

Blockchain sử dụng cơ chế đồng thuận – consensus mechanism để giúp mạng xác định trạng thái nào được xem là hợp lệ.

Nhưng "đồng thuận" không có nghĩa:

Mỗi transaction phải được 100% máy tính trên thế giới giơ tay biểu quyết đồng ý. 😄

Từng Blockchain có quy tắc riêng.

Ví dụ:

• Bitcoin sử dụng Proof of Work.

• Ethereum hiện sử dụng Proof of Stake.

• Một số hệ thống sử dụng các biến thể của Byzantine Fault Tolerance.

• Permissioned Blockchain có thể sử dụng những cơ chế đồng thuận khác.

Vì vậy muốn hiểu một Blockchain hoạt động như thế nào, câu hỏi quan trọng là:

Blockchain đó sử dụng cơ chế đồng thuận nào?

Byzantine Generals Problem là gì?

Đây là một bài toán kinh điển trong distributed computing.

Hãy tưởng tượng nhiều vị tướng Byzantine đang bao vây một thành phố.

Họ phải thống nhất:

• cùng tấn công;

hoặc:

• cùng rút quân.

Nhưng họ chỉ có thể trao đổi thông tin thông qua người đưa tin.

Khó hơn nữa, một số vị tướng có thể là kẻ phản bội.

Vậy làm thế nào để những thành viên trung thực vẫn đạt được một quyết định nhất quán?

Đó là tinh thần của Byzantine Generals Problem.

Trong bài năm 2018, tôi từng diễn giải theo hướng đây là bài toán "chưa ai giải quyết được".

Điều này không chính xác.

Distributed systems đã có nhiều nghiên cứu và thuật toán Byzantine Fault Tolerance trước Bitcoin.

Điều quan trọng ở Bitcoin là nó đưa ra một mô hình thực tế để một mạng permissionless có thể đạt đồng thuận trong môi trường mà các thành viên không cần tin tưởng nhau từ trước.

Một khác biệt nhỏ trong câu chữ.

Nhưng khá lớn về bản chất kỹ thuật.

Proof of Work là gì?

Proof of Work (PoW) là cơ chế đồng thuận nổi tiếng được Bitcoin sử dụng.

Các miner sử dụng tài nguyên tính toán để cạnh tranh trong quá trình tạo block theo những quy tắc của giao thức.

Miner thành công có thể đề xuất block mới và nhận phần thưởng theo cơ chế của mạng.

Một đặc tính quan trọng của PoW là khiến việc viết lại lịch sử Blockchain trở nên rất tốn kém về tài nguyên.

Nhưng cần nhớ:

Bitcoin sử dụng Blockchain, nhưng Blockchain không đồng nghĩa với mining.

Có nhiều Blockchain không sử dụng Proof of Work.

Proof of Stake là gì?

Proof of Stake (PoS) sử dụng cách tiếp cận khác.

Thay vì cạnh tranh chủ yếu bằng năng lực tính toán như Proof of Work, validator tham gia bằng cách stake tài sản theo quy định của giao thức.

Nếu validator hành động sai, họ có thể chịu các hình thức xử lý hoặc mất một phần tài sản stake tùy thiết kế hệ thống.

Ethereum là ví dụ nổi tiếng.

Trong phiên bản bài viết cũ, tôi từng viết rằng Ethereum "trong tương lai" sẽ chuyển sang Proof of Stake.

Câu đó đúng vào thời điểm tôi viết.

Nhưng Ethereum đã hoàn thành The Merge vào tháng 9/2022, chuyển mạng chính từ Proof of Work sang Proof of Stake.

Đến năm 2026 mà vẫn để nguyên câu "trong tương lai" thì hơi giống treo lịch năm 2018 trong phòng rồi chờ ngày tháng quay lại cho đúng. 😄

Đây cũng là một ví dụ rất rõ tại sao các bài viết công nghệ cần được cập nhật.

Blockchain và Bitcoin khác nhau thế nào?

Bitcoin sử dụng Blockchain, nhưng Blockchain không phải Bitcoin.

Có thể hình dung:

Blockchain là công nghệ/cấu trúc hệ thống, còn Bitcoin là một ứng dụng cụ thể sử dụng những nguyên lý đó.

Tương tự:

Internet không phải Facebook.

Database không phải MySQL.

AI không phải ChatGPT.

Blockchain cũng không phải Bitcoin.

Ngoài Bitcoin, Blockchain còn được sử dụng bởi Ethereum và rất nhiều mạng, giao thức và ứng dụng khác.

Blockchain có phải lúc nào cũng phi tập trung?

Không.

Có nhiều mô hình Blockchain khác nhau.

Public Blockchain

Mạng mở, cho phép nhiều thành viên tham gia theo quy định của giao thức.

Bitcoin và Ethereum là hai ví dụ nổi tiếng.

Private Blockchain

Quyền tham gia và vận hành mạng được kiểm soát bởi một tổ chức.

Consortium Blockchain

Mạng được quản lý bởi một nhóm tổ chức thay vì một đơn vị duy nhất.

Do đó:

Blockchain = phi tập trung hoàn toàn

là một cách hiểu quá đơn giản.

Mức độ decentralization nên được xem như một phổ thay vì một công tắc chỉ có bật hoặc tắt.

Blockchain có an toàn tuyệt đối không?

Không.

Đây là một trong những điều quan trọng nhất tôi muốn sửa so với cách mình từng hiểu về Blockchain.

Không có hệ thống phần mềm thực tế nào nên được gọi là:

an toàn tuyệt đối.

Blockchain có thể có những đặc tính bảo mật rất mạnh.

Nhưng một hệ sinh thái Blockchain vẫn có thể gặp:

• lỗi smart contract;

• lỗi implementation;

• lỗi bridge;

• đánh cắp private key;

• phishing;

• tấn công ví;

• tấn công sàn giao dịch;

• governance attack;

• consensus attack;

• oracle manipulation;

• lỗi vận hành;

• social engineering.

Thậm chí Blockchain có thể hoạt động hoàn toàn đúng nhưng nếu người dùng để lộ private key thì tài sản vẫn có thể bị mất.

Nói cách khác:

Blockchain có thể bảo vệ tính toàn vẹn của sổ cái rất tốt, nhưng Blockchain không thể bảo vệ con người khỏi mọi sai lầm xảy ra xung quanh nó.

Tấn công 51% là gì?

Với các Blockchain Proof of Work, một rủi ro thường được nhắc đến là 51% attack.

Nếu một bên kiểm soát phần lớn sức mạnh khai thác của mạng, họ có thể có khả năng tác động đến việc lựa chọn chuỗi và thực hiện một số dạng tấn công như double spending hoặc reorganize block.

Nhưng điều đó không đồng nghĩa họ có thể tùy ý:

• lấy Bitcoin trong ví người khác;

• tạo chữ ký số thay người khác;

• biết private key của người khác;

• thay đổi bất kỳ quy tắc nào mình muốn.

Đây là lý do cần phân biệt:

Tấn công cơ chế đồng thuận không đồng nghĩa với phá được mật mã.

Máy tính lượng tử có phá được Blockchain không?

Quantum Computing có thể tạo ra rủi ro đối với một số thuật toán mật mã đang được sử dụng hiện nay.

Nhưng nói rằng:

Chỉ có máy tính lượng tử mới hack được Blockchain.

là sai.

Như chúng ta vừa thấy, hệ sinh thái Blockchain có rất nhiều attack surface khác nhau.

Quantum Computing chủ yếu đặt ra câu hỏi dài hạn đối với một số primitive mật mã, đặc biệt liên quan đến digital signature và public-key cryptography.

Đây cũng là lý do post-quantum cryptography đang được nghiên cứu và chuẩn hóa.

Blockchain không đứng ngoài vấn đề đó.

Nhưng cũng không phải ngày mai Blockchain sẽ biến mất chỉ vì ai đó xây được một máy tính lượng tử.

Smart Contract là gì?

Smart Contract là chương trình được triển khai và thực thi theo các quy tắc của một Blockchain hỗ trợ nó.

Tên "smart contract" đôi khi khiến người mới tưởng tượng đây là:

một bản hợp đồng thông minh biết suy nghĩ.

Không phải vậy.

Smart Contract về bản chất vẫn là code.

Nó nhận input, thực thi logic và thay đổi trạng thái theo những điều kiện đã được lập trình.

Và giống mọi phần mềm:

Code có thể có bug.

Đây lại là một lý do câu "Blockchain không thể bị hack" rất nguy hiểm.

Blockchain nền có thể hoạt động đúng trong khi một Smart Contract được xây dựng trên đó vẫn chứa lỗi nghiêm trọng.

Blockchain được ứng dụng vào đâu?

Blockchain có thể phù hợp với những bài toán cần:

• nhiều bên cùng duy trì trạng thái;

• các bên không hoàn toàn tin tưởng nhau;

• cần khả năng kiểm chứng lịch sử;

• muốn giảm phụ thuộc vào một trung gian duy nhất;

• cần tài sản số có thể chuyển giao;

• cần programmable ownership;

• cần settlement trên một mạng dùng chung.

Một số nhóm ứng dụng thường gặp gồm:

• cryptocurrency;

• stablecoin;

• thanh toán;

• DeFi;

• tokenization;

• NFT;

• digital identity;

• digital credential;

• provenance;

• supply chain trong một số trường hợp;

• Smart Contract.

Nhưng tôi muốn nhấn mạnh hai chữ:

"có thể".

Blockchain không tự động trở thành giải pháp tốt nhất chỉ vì bài toán có nhiều dữ liệu.

Khi nào không nên sử dụng Blockchain?

Đây lại là câu hỏi tôi thấy thú vị hơn sau nhiều năm tìm hiểu công nghệ này.

Nếu:

• chỉ có một tổ chức quản lý dữ liệu;

• tất cả các bên đã tin tưởng một database trung tâm;

• không cần distributed consensus;

• không cần tài sản số;

• cần sửa hoặc xóa dữ liệu thường xuyên;

• cần hiệu năng transaction rất cao;

• dữ liệu có yêu cầu privacy đặc biệt;

thì một relational database truyền thống đôi khi vừa:

nhanh hơn + rẻ hơn + đơn giản hơn + dễ bảo trì hơn.

Là một người từng làm lập trình, tôi ngày càng thích một nguyên tắc đơn giản:

Đừng bắt đầu bằng câu hỏi "Làm sao đưa Blockchain vào hệ thống này?". Hãy bắt đầu bằng "Bài toán thực sự cần giải quyết là gì?"

Nếu SQL Server giải quyết tốt thì... cứ để SQL Server làm việc. 😄

Công nghệ tốt nhất không phải công nghệ nghe hiện đại nhất.

Mà là công nghệ giải quyết đúng bài toán với chi phí và độ phức tạp hợp lý.

Blockchain năm 2026 còn quan trọng không?

Theo tôi là có, nhưng cách chúng ta nhìn Blockchain đã thay đổi khá nhiều so với năm 2018.

Ngày trước, Blockchain tự nó là một buzzword.

Chỉ cần một dự án nói:

"Ứng dụng công nghệ Blockchain"

là đã nghe rất tương lai.

Đến nay, câu hỏi quan trọng hơn là:

• giải quyết được vấn đề gì;

• giao dịch nhanh không;

• chi phí bao nhiêu;

• dữ liệu có kiểm chứng được không;

• quyền sở hữu thuộc về ai;

• hệ thống có thực sự cần decentralization không;

• trải nghiệm người dùng có đủ đơn giản không.

Theo tôi, đó lại là dấu hiệu tốt.

Một công nghệ trưởng thành không nhất thiết phải liên tục nhắc tên chính mình.

Bạn gửi email nhưng đâu cần biết email server phía sau đang chạy thế nào.

Bạn thanh toán bằng thẻ cũng không cần hiểu toàn bộ payment infrastructure.

Nếu Blockchain tiếp tục trưởng thành, rất có thể nhiều người sẽ sử dụng những ứng dụng có Blockchain bên dưới mà chẳng cần quan tâm Blockchain là gì.

Và tôi nghĩ đó mới là điều thú vị.

Từ tìm hiểu Blockchain đến việc tự xây NHA One

Có một điều mà khi cập nhật bài viết này tôi nghĩ mình nên kể thêm.

Từ những ngày đầu nghiên cứu Blockchain, tôi không muốn chỉ dừng lại ở việc đọc tài liệu rồi viết lại những gì mình hiểu.

Là một người từng làm lập trình, tôi vẫn có một cái tật khá khó bỏ:

Muốn hiểu một công nghệ thì tốt nhất hãy thử xây một thứ gì đó bằng chính công nghệ đó.

Và đó là một trong những lý do tôi xây dựng NHA One tại nha.one như một ứng dụng Blockchain thử nghiệm của riêng mình.

Tôi không xây NHA One với ý định tạo ra "Bitcoin tiếp theo".

Cũng không định tạo một đồng coin rồi... ngồi chờ nó lên sàn. 😄

Tôi xem NHA One giống một playground công nghệ để tự mình thử nghiệm những thứ từng đọc trong tài liệu: block, transaction, wallet, định danh số, hash, xác thực dữ liệu và cách kết hợp dữ liệu on-chain với hệ thống ứng dụng thông thường.

Trong quá trình đó, tôi thử nghiệm nhiều thành phần như NHA Chain, NHA ID, NHA Wallet, NHA Badge, NHA Trust, NHA Sign...

Nhưng điều thú vị nhất không nằm ở việc tôi đã xây được bao nhiêu chức năng.

Nó nằm ở những câu hỏi xuất hiện khi bắt tay làm thật.

Dữ liệu nào thực sự nên đưa lên Blockchain?

Dữ liệu nào không nên đưa lên Blockchain?

Nếu người dùng mất private key thì sao?

Nếu một transaction sai thì xử lý thế nào?

Thông tin cá nhân nên lưu ở đâu?

Blockchain nên giữ dữ liệu hay chỉ giữ bằng chứng xác thực dữ liệu?

Nếu SQL giải quyết bài toán tốt hơn thì tại sao lại cần Blockchain?

Đó là lúc tôi thấy khoảng cách rất rõ giữa:

"Blockchain về lý thuyết có thể làm được gì?"

và:

"Bài toán này có thực sự cần Blockchain không?"

Có những thứ tôi từng nghĩ nên đưa lên chain nhưng khi thiết kế thực tế lại nhận ra không nên đưa lên chain.

Có những bài toán Blockchain làm rất thú vị.

Nhưng cũng có những bài toán database truyền thống giải quyết đơn giản hơn rất nhiều.

Chính trải nghiệm xây NHA One khiến tôi càng tin vào nguyên tắc:

Đừng chọn Blockchain trước rồi mới đi tìm bài toán.

Nếu bạn thích Blockchain và muốn trải nghiệm thay vì chỉ đọc lý thuyết, có thể ghé nha.one.

NHA One chủ yếu dành cho những người thích nghịch công nghệ giống tôi. 😄

Tôi cũng viết thêm trong Blog của NHA One về các thử nghiệm, cách hệ thống hoạt động và những điều tôi học được trong quá trình xây dựng.

Với tôi, NHA One không phải bằng chứng rằng Blockchain giải quyết được mọi thứ.

Nó là bằng chứng cho một điều đơn giản hơn:

Sau khi viết về Blockchain, tôi đã thử tự tay xây nó để kiểm chứng xem những gì mình hiểu có thực sự đứng vững khi đem ra làm hay không.

Điều tôi học được khi đọc lại bài Blockchain năm 2018

Tôi bắt đầu viết blog từ khá lâu.

Và có một "rủi ro nghề nghiệp" khá vui:

Internet nhớ những thứ mình từng viết tốt hơn chính mình.

😄

Đọc lại một bài công nghệ sau tám năm, tôi có thể thấy:

• những gì mình từng hiểu đúng;

• những gì mình hiểu chưa đủ;

• những gì từng đúng nhưng nay đã thay đổi;

• và cả những câu ngày trước mình viết rất tự tin nhưng bây giờ đọc lại chỉ muốn... sửa ngay.

Nhưng tôi không nghĩ đó là điều đáng xấu hổ.

Ngược lại, đó là một trong những điều tôi thích nhất khi duy trì một blog cá nhân lâu năm.

Blog không chỉ lưu kiến thức.

Nó còn lưu lại:

quá trình một người học kiến thức đó như thế nào.

Nếu năm 2026 tôi vẫn giữ nguyên mọi điều mình tin vào năm 2018, có lẽ vấn đề không nằm ở Blockchain.

Mà nằm ở tôi.

Tóm tắt: Blockchain là gì?

Nếu không muốn nhớ hết bài viết khá dài này, chỉ cần mang về những ý sau:

• Blockchain là công nghệ/cấu trúc lưu trữ và xác thực dữ liệu theo các block liên kết bằng mật mã.

• Bitcoin sử dụng Blockchain nhưng Blockchain không phải Bitcoin.

• Không phải Blockchain nào cũng hoàn toàn phi tập trung.

• Consensus không có nghĩa 100% node phải đồng ý với mọi transaction.

• Blockchain có tính khó sửa đổi nhưng không nên hiểu "bất biến" theo nghĩa tuyệt đối.

• Blockchain không an toàn tuyệt đối.

• Smart Contract vẫn là code và code vẫn có thể có bug.

• Ethereum đã chuyển sang Proof of Stake từ năm 2022.

• Quantum Computing là một thách thức mật mã dài hạn nhưng không phải cách duy nhất để tấn công hệ sinh thái Blockchain.

• Không phải bài toán nào cũng cần Blockchain.

• Đôi khi một database truyền thống vẫn là giải pháp tốt hơn.

Và nếu chỉ được giữ lại một ý trong toàn bộ bài viết này, tôi sẽ chọn câu:

Đừng chọn Blockchain rồi mới đi tìm bài toán. Hãy hiểu bài toán trước, sau đó mới quyết định Blockchain có thực sự cần thiết hay không.

Đó có lẽ là điều lớn nhất mà tôi hiểu khác đi sau tám năm kể từ lần đầu viết bài này.

Nguồn và tài liệu tham khảo

Khi cập nhật lại bài viết này vào năm 2026, ngoài những kiến thức và trải nghiệm có được trong quá trình tự nghiên cứu, lập trình và thử nghiệm NHA One, tôi đối chiếu lại các khái niệm kỹ thuật với tài liệu chính thức và nguồn gốc dưới đây.

1. NIST – Blockchain Technology Overview (NISTIR 8202)

Đây là một trong những tài liệu tổng quan về Blockchain mà tôi khuyên đọc nếu muốn đi xa hơn những định nghĩa kiểu "Blockchain là một chuỗi các khối".

NIST trình bày khá hệ thống về distributed ledger, cryptographic hash, transaction, block, consensus, Proof of Work, Proof of Stake, smart contract và cả những giới hạn của Blockchain.

Điểm tôi đặc biệt thích ở tài liệu này là cách NIST dùng các khái niệm tamper evident và tamper resistant thay vì đơn giản hóa Blockchain thành "dữ liệu không bao giờ có thể thay đổi".

Nguồn: National Institute of Standards and Technology (NIST), NISTIR 8202 – Blockchain Technology Overview.

2. Bitcoin – Bitcoin: A Peer-to-Peer Electronic Cash System

Nếu muốn hiểu tại sao Blockchain, Proof of Work và decentralized consensus lại trở thành chủ đề lớn như ngày nay thì tài liệu gốc đáng đọc nhất vẫn là Bitcoin Whitepaper của Satoshi Nakamoto.

Đây cũng là tài liệu nên đọc để phân biệt một điều quan trọng:

Bitcoin là một hệ thống cụ thể sử dụng Blockchain; Blockchain không đồng nghĩa với Bitcoin.

Nguồn: Satoshi Nakamoto – Bitcoin: A Peer-to-Peer Electronic Cash System.

3. Ethereum – Proof of Stake và The Merge

Trong phiên bản bài viết năm 2018, tôi từng viết Ethereum "trong tương lai" sẽ chuyển từ Proof of Work sang Proof of Stake.

Điều đó đã trở thành lịch sử.

Ethereum hoàn thành The Merge vào tháng 9/2022, chuyển cơ chế đồng thuận của Ethereum Mainnet sang Proof of Stake.

Nếu đang đọc những bài Blockchain cũ vẫn mô tả Ethereum như một Proof of Work Blockchain thì nên kiểm tra ngày xuất bản của bài đó.

Nguồn: Ethereum.org – The Merge và tài liệu Proof of Stake.

4. Ethereum – Smart Contracts

Phần Smart Contract trong bài được đối chiếu với tài liệu dành cho developer của Ethereum.

Một Smart Contract không phải "hợp đồng biết suy nghĩ". Trên Ethereum, nó về bản chất là chương trình gồm code và state được triển khai tại một địa chỉ trên Blockchain và thực thi theo những quy tắc đã được lập trình.

Và bởi Smart Contract vẫn là phần mềm nên:

Code vẫn có thể có bug.

Nguồn: Ethereum.org Developer Documentation – Introduction to Smart Contracts.

5. NIST – Post-Quantum Cryptography

Phần về máy tính lượng tử cũng là nội dung tôi đặc biệt muốn cập nhật so với phiên bản cũ.

Quantum Computing đặt ra nguy cơ dài hạn đối với nhiều hệ thống mật mã khóa công khai hiện nay, không riêng Blockchain.

NIST đã công bố các tiêu chuẩn Post-Quantum Cryptography đầu tiên gồm FIPS 203, FIPS 204 và FIPS 205 vào năm 2024 và tiếp tục quá trình chuẩn hóa, chuyển đổi sang các thuật toán có khả năng chống lại những cuộc tấn công từ máy tính lượng tử trong tương lai.

Vì vậy cách hiểu:

"Blockchain chỉ có thể bị phá bởi máy tính lượng tử"

là không chính xác.

Quantum Computing là một bài toán mật mã quan trọng, nhưng một hệ sinh thái Blockchain còn có rất nhiều bề mặt tấn công khác.

Nguồn: NIST – Post-Quantum Cryptography Project; FIPS 203, FIPS 204 và FIPS 205.

6. NHA One – trải nghiệm xây dựng Blockchain của chính tôi

Ngoài tài liệu bên ngoài, một phần quan trọng trong lần cập nhật này đến từ trải nghiệm của chính tôi khi xây dựng và thử nghiệm NHA One tại nha.one.

NHA One giúp tôi kiểm chứng thực tế nhiều vấn đề mà khi chỉ đọc lý thuyết rất dễ bỏ qua: dữ liệu nào nên on-chain, dữ liệu nào nên off-chain, transaction, wallet, hash, định danh số, bằng chứng xác thực và quan trọng nhất là câu hỏi:

Một bài toán có thực sự cần Blockchain hay không?

Các ghi chép về quá trình thử nghiệm này được tôi tiếp tục chia sẻ trong Blog của NHA One.

Ghi chú cập nhật: Bài viết được xuất bản lần đầu vào năm 2018 và được tôi rà soát, viết lại và cập nhật kiến thức vào năm 2026. Phần nội dung nguyên bản năm 2018 vẫn được giữ bên dưới để người đọc có thể đối chiếu sự thay đổi của công nghệ cũng như cách hiểu của chính người viết theo thời gian.

Phiên bản Blockchain tôi viết năm 2018

Phần dưới đây là nội dung gốc tôi viết từ năm 2018.

Tôi chủ động giữ lại thay vì xóa để người đọc có thể so sánh cách tôi hiểu Blockchain ở thời điểm đó với những gì đã được cập nhật vào năm 2026.

Lưu ý: một số thông tin dưới đây đã lỗi thời hoặc chưa chính xác và không nên được sử dụng làm tài liệu kỹ thuật hiện tại.