Sức khỏe khi chạy bộ và những điều người chạy cần quan tâm
Sức khỏe khi chạy bộ là việc quan sát cách cơ thể phản ứng với chạy bộ để tập luyện phù hợp hơn nhận biết những dấu hiệu bất thường và biết khi nào nên tiếp tục điều chỉnh nghỉ ngơi hoặc tìm hỗ trợ chuyên môn.
Chạy bộ mang lại nhiều lợi ích.
Nhưng:
Chạy bộ tốt cho sức khỏe không có nghĩa chạy càng nhiều càng khỏe.
Khoảng cách.
Pace.
Cường độ.
Tần suất.
Địa hình.
Thời tiết.
Giấc ngủ.
Dinh dưỡng.
Stress.
Và khả năng phục hồi
đều có thể thay đổi cách cơ thể phản ứng với cùng một buổi chạy.
Chạy bộ là hoạt động thể chất
Chạy bộ là một trong nhiều hình thức hoạt động thể chất có thể góp phần cải thiện sức khỏe.
Hoạt động thể chất thường xuyên có liên quan tới những lợi ích về:
Tim mạch.
Thể lực.
Sức khỏe chuyển hóa.
Sức khỏe tinh thần.
Giấc ngủ.
Và chất lượng cuộc sống.
Nhưng lợi ích của vận động không có nghĩa mọi mức vận động đều phù hợp với mọi người.
Liều lượng vẫn quan trọng.
Sức khỏe khi chạy bộ không chỉ là tránh chấn thương
Khi nói tới sức khỏe runner người ta thường nghĩ ngay tới:
Đau gối.
Đau cổ chân.
Đau bàn chân.
Chấn thương.
Nhưng sức khỏe khi chạy bộ rộng hơn.
Nó còn liên quan tới:
Tim mạch.
Hô hấp.
Điều hòa thân nhiệt.
Nước và điện giải.
Giấc ngủ.
Dinh dưỡng.
Recovery.
Sức khỏe tinh thần.
Và các vấn đề y tế cá nhân.
Mệt khi chạy không mặc định là bất thường
Chạy bộ tạo ra stress sinh lý.
Khi intensity tăng:
Nhịp tim tăng.
Nhịp thở tăng.
Nhiệt độ cơ thể tăng.
Cơ mỏi.
Đó có thể là phản ứng bình thường của vận động.
Điều quan trọng là phân biệt:
Gắng sức dự kiến
với:
Triệu chứng bất thường.
Đau cũng không phải một tín hiệu duy nhất
Sau một buổi tập mới hoặc nặng hơn bình thường cơ có thể mỏi.
Nhưng:
Đau sắc.
Đau đột ngột.
Đau tăng dần.
Đau làm thay đổi dáng chạy.
Hoặc đau kéo dài bất thường
cần được nhìn khác.
No pain no gain không phải nguyên tắc y khoa.
Đừng tự chẩn đoán chỉ từ vị trí đau
Đau ngoài gối không tự động có nghĩa IT Band Syndrome.
Đau ống đồng không tự động có nghĩa shin splints.
Đau gót không tự động có nghĩa plantar fasciitis.
Nhiều vấn đề có thể gây triệu chứng giống nhau.
Triệu chứng giúp mình biết có điều cần chú ý.
Nó chưa phải chẩn đoán.
Nhịp tim là dữ liệu hữu ích
Heart Rate có thể giúp runner quan sát phản ứng của cơ thể với effort.
Nhưng nhịp tim chịu ảnh hưởng của:
Intensity.
Heat.
Humidity.
Sleep.
Stress.
Caffeine.
Hydration.
Illness.
Và sai số thiết bị.
Vì vậy không nên nhìn một con số nhịp tim rồi tự kết luận sức khỏe tim mạch.
Heart Rate là measurement.
Không phải diagnosis.
Pace cũng không phải chỉ số sức khỏe
Hôm nay chạy chậm hơn hôm qua chưa chắc thể lực giảm.
Nhiệt độ có thể cao hơn.
Đường có thể dốc hơn.
Chân có thể chưa hồi phục.
Mình có thể vừa thiếu ngủ.
Pace chỉ là một dữ liệu trong context.
Đừng dùng pace như giấy chứng nhận mình đang khỏe.
VO2 Max trên đồng hồ cũng vậy
VO2 Max là một chỉ số sinh lý có ý nghĩa.
Nhưng con số trên smartwatch thường là một estimation dựa trên thuật toán và dữ liệu thiết bị thu được.
Một thay đổi nhỏ không có nghĩa sức khỏe vừa tốt lên hoặc xấu đi tương ứng.
Trend trong context thường đáng xem hơn một lần đo đơn lẻ.
Training Load cần đi cùng Recovery
Tập luyện muốn tạo adaptation cần stimulus.
Nhưng adaptation không xảy ra chỉ bằng cách cộng thêm kilomet.
Cơ thể cũng cần:
Recovery.
Sleep.
Nutrition.
Và thời gian.
Training và Recovery là hai phần của cùng một quá trình.
Chạy được chưa chắc đã hồi phục được
Một runner có thể hoàn thành 20 km.
Điều đó chứng minh:
Runner hoàn thành được 20 km hôm đó.
Nó chưa trả lời:
Buổi chạy có phù hợp không?
Ngày hôm sau thế nào?
Ba ngày sau thế nào?
Có tiếp tục giáo án bình thường không?
Khả năng phục hồi cũng là feedback của training.
Đừng đánh giá sức khỏe bằng Weekly Mileage
100 km một tuần không tự động khỏe hơn 30 km.
50 km cũng không tự động tốt hơn 20 km.
Quãng đường là một biến của training.
Sức khỏe là một vấn đề rộng hơn nhiều.
Kilomet không phải đơn vị đo sức khỏe.
Chạy quá nhanh trong mọi buổi cũng không cần thiết
Mỗi workout có mục đích khác nhau.
Easy Run.
Tempo.
Interval.
Long Run.
Recovery Run.
Không phải buổi nào cũng cần maximal effort.
Một Easy Run biến thành race với chính mình mỗi sáng có thể làm training plan rất khác với những gì tên bài tập gợi ý.
Chạy vừa sức là một phần của sức khỏe khi chạy bộ
Vừa sức không có nghĩa:
Luôn chạy thật chậm.
Nó có nghĩa mức gắng sức phù hợp với:
Thể trạng.
Mục đích buổi tập.
Điều kiện hôm đó.
Và khả năng phục hồi.
Một Tempo Run có thể khó nhưng vẫn phù hợp.
Một Easy Run cũng có thể quá sức nếu cơ thể đang trong trạng thái không phù hợp.
Lắng nghe cơ thể cũng là một phần
Cảm giác khi chạy cung cấp thêm dữ liệu.
Hơi thở.
Mệt.
Đau.
RPE.
Cảm giác chân.
Khả năng nói chuyện.
Nhưng:
Lắng nghe cơ thể không phải tự chẩn đoán.
Nó là nhận biết một tín hiệu rồi xem tín hiệu đó trong bối cảnh.
Thời tiết nóng cần được xem như một biến của buổi chạy
Khi chạy trong môi trường nóng cơ thể phải tăng khả năng tản nhiệt.
Nhịp tim có thể cao hơn.
Effort tăng.
Mất nước có thể nhiều hơn.
Pace quen thuộc có thể trở nên khó hơn.
Không nên bắt cơ thể giữ pace của ngày mát trong mọi điều kiện.
Có những dấu hiệu liên quan nhiệt không nên bỏ qua
Trong môi trường nóng cần chú ý đặc biệt nếu xuất hiện:
Chóng mặt.
Lú lẫn.
Mất định hướng.
Khát dữ dội.
Thở rất nhanh.
Hoặc cảm giác cơ thể quá nóng bất thường.
Đây không phải lúc cố hoàn thành kilomet cuối.
Nước quan trọng nhưng nhiều hơn không phải lúc nào cũng tốt hơn
Runner cần tránh mất nước quá mức.
Nhưng điều đó không đồng nghĩa phải uống càng nhiều càng tốt.
Nhu cầu nước phụ thuộc:
Thời lượng chạy.
Nhiệt độ.
Độ ẩm.
Sweat rate.
Cường độ.
Cơ địa.
Và nhiều yếu tố khác.
Hydration cũng cần phù hợp với nhu cầu.
Điện giải không phải thứ phải bổ sung trong mọi buổi chạy
Một buổi chạy ngắn trong điều kiện mát mẻ khác hoàn toàn một cuộc Ultra kéo dài nhiều giờ trong môi trường nóng.
Nhu cầu carbohydrate nước sodium và các yếu tố dinh dưỡng thay đổi theo thời gian và hoàn cảnh.
Không nên lấy chiến lược dinh dưỡng của Ultra Marathon áp cho buổi Easy Run 30 phút.
Dinh dưỡng khi chạy là một chủ đề riêng
Fueling ảnh hưởng tới:
Khả năng tập.
Recovery.
Hiệu suất.
Và cảm giác trong buổi chạy.
Nhưng không có một công thức dinh dưỡng duy nhất phù hợp với tất cả runner.
Càng chạy dài càng cần xem xét chiến lược ăn uống theo nhu cầu cá nhân và tính chất sự kiện.
Giấc ngủ cũng thuộc sức khỏe runner
Nếu giáo án hoàn hảo nhưng runner liên tục ngủ thiếu thì toàn bộ bài toán training đã thiếu một biến lớn.
Ngủ ảnh hưởng tới:
Phục hồi.
Khả năng tập trung.
Và nhiều quá trình sinh lý khác.
Không nên cắt recovery để lấy thêm training.
Stress công việc cũng đi vào đôi chân
Cơ thể không có hai hệ thống tách biệt:
Một cho stress công việc.
Một cho stress chạy bộ.
Một tuần:
Thiếu ngủ.
Deadline.
Đi công tác.
Rồi vẫn giữ nguyên training load
có thể tạo ra trải nghiệm rất khác một tuần bình thường.
Training plan không sống tách khỏi cuộc sống.
Sức khỏe tinh thần cũng nằm trong câu chuyện chạy bộ
Chạy bộ có thể mang lại cảm giác thư giãn vui vẻ và kết nối.
Nhưng cũng có thể trở thành áp lực nếu:
Bỏ một buổi chạy là thấy tội lỗi.
Ngày nghỉ cũng phải tìm cách đốt calorie.
Mọi activity đều cần được đăng.
Pace chậm là thấy mình thất bại.
Thói quen tốt không nên trở thành nhà tù mới.
Đồng hồ là công cụ hỗ trợ
Smartwatch có thể cung cấp:
Heart Rate.
HRV.
Sleep.
Training Load.
Recovery.
VO2 Max estimate.
Nhưng:
Đồng hồ không thay bác sĩ.
Nó cũng không thay cảm nhận thực tế và context của người chạy.
Có những dấu hiệu không nên chạy tiếp
Khi vận động nếu xuất hiện những triệu chứng nghiêm trọng như:
Đau hoặc tức ngực.
Ngất hoặc gần ngất.
Khó thở bất thường so với mức gắng sức.
Lú lẫn.
Chóng mặt nghiêm trọng.
Đánh trống ngực bất thường đi cùng triệu chứng khác.
Hoặc một tình trạng cấp tính khiến mình cảm thấy không an toàn
thì:
Nên dừng chạy và tìm đánh giá y tế phù hợp.
Đừng cố chạy để kiểm tra xem triệu chứng có hết không
Nếu một triệu chứng đáng lo xuất hiện khi vận động thì:
Chạy nhanh hơn.
Chạy thêm 5 km.
Hay cố tới finish line
không phải một phương pháp chẩn đoán.
Race có thể chạy lại.
Sức khỏe thì nên thận trọng hơn.
Người có bệnh nền cần nhìn bài toán riêng
Có bệnh tim mạch.
Bệnh hô hấp.
Tiểu đường.
Vấn đề cơ xương khớp.
Đang sử dụng thuốc.
Hoặc đang hồi phục sau bệnh
có thể làm cách tập luyện phù hợp thay đổi.
Không nên lấy giáo án của một runner khỏe mạnh trên mạng rồi mặc định phù hợp với mọi tình trạng sức khỏe.
Khám sức khỏe không chỉ dành cho người không tập thể thao
Một người chạy Marathon vẫn có thể cần kiểm tra y tế khi có chỉ định hoặc triệu chứng phù hợp.
Thành tích thể thao không phải giấy chứng nhận rằng mọi hệ cơ quan đều bình thường.
Performance và Health có phần giao nhau.
Không phải một.
Đừng biến mọi triệu chứng thành bệnh
Ở chiều ngược lại cũng cần tránh.
Một buổi chạy nhịp tim cao hơn.
Một ngày chân nặng.
Một đêm ngủ kém.
không tự động chứng minh đang mắc bệnh.
Quan sát xu hướng.
Đặt trong context.
Và tìm đánh giá chuyên môn khi có lý do phù hợp.
Sức khỏe runner nên được nhìn qua nhiều lớp
Tôi thích nhìn theo bốn lớp:
Trong buổi chạy.
Cảm giác effort đau hơi thở nhiệt và những dấu hiệu bất thường.
Sau buổi chạy.
Recovery đau mỏi dinh dưỡng nước và giấc ngủ.
Qua nhiều tuần.
Training Load sự tiến bộ khả năng phục hồi và những vấn đề lặp lại.
Dài hạn.
Khả năng duy trì vận động mà không biến thành tích thành thứ phải đánh đổi sức khỏe.
Một buổi chạy tốt không chỉ được đo khi bấm Stop
Garmin báo 10 km.
Strava có activity đẹp.
Pace đạt mục tiêu.
Chưa phải toàn bộ câu chuyện.
Ngày mai mình thế nào?
Có hồi phục được không?
Có thể tiếp tục kế hoạch không?
Buổi chạy còn để lại dữ liệu sau khi đồng hồ đã dừng.
Sức khỏe khi chạy bộ không phải chạy trong sợ hãi
Mục tiêu không phải soi từng nhịp tim rồi lo lắng.
Không phải tìm bệnh trong từng cơn mỏi.
Cũng không phải biến mỗi buổi chạy thành một cuộc kiểm tra y khoa.
Mục tiêu là:
Hiểu đủ để chạy chủ động hơn.
Biết điều gì thường gặp.
Biết điều gì cần quan sát.
Biết điều gì không nên cố.
Và biết lúc nào kiến thức trên Internet không còn đủ.
Nếu chỉ nhớ một điều
Chạy bộ có thể là một phần rất tốt của sức khỏe nhưng thành tích chạy bộ không phải sức khỏe. Tập tốt là khi cơ thể vừa nhận được đủ stimulus để thích nghi vừa có đủ khả năng để tiếp tục hành trình.
Tag Sức khỏe khi chạy bộ tổng hợp các bài viết và kiến thức về phản ứng của cơ thể khi chạy phục hồi đau chấn thương nhịp tim nhiệt độ nước dinh dưỡng training load giấc ngủ và những dấu hiệu cần điều chỉnh hoặc dừng vận động để ưu tiên sức khỏe.



















