Chạy bộ vừa sức là gì? Chạy đúng với khả năng thay vì chạy theo con số
Chạy bộ vừa sức là chạy ở mức gắng sức phù hợp với thể trạng kinh nghiệm mục tiêu buổi chạy và khả năng phục hồi của chính mình tại thời điểm đó.
Không có một pace gọi là vừa sức cho tất cả mọi người.
Không có một nhịp tim chung.
Cũng không có một quãng đường mà cứ hoàn thành được thì gọi là vừa sức.
Vừa sức là tương đối.
Pace 6:00/km có thể rất nhẹ với người này.
Nhưng là một buổi chạy rất nặng với người khác.
5 km có thể là buổi khởi động của một runner nhiều năm.
Nhưng lại là cột mốc rất lớn với người mới bắt đầu.
Hai người đều đúng.
Đừng định nghĩa vừa sức bằng pace
Pace rất dễ đo.
Nên cũng rất dễ bị dùng quá mức.
Một người có thể chạy:
7:00/km hôm nay.
6:40/km tuần sau.
7:30/km trong một ngày nóng.
8:00/km trên đường dốc.
Mức gắng sức có thể vẫn tương tự.
Pace là kết quả.
Effort mới phản ánh nhiều hơn việc cơ thể đang phải làm việc khó tới đâu.
Vừa sức cũng không phải một Zone nhịp tim cố định
Heart Rate có thể giúp theo dõi mức gắng sức.
Nhưng nhịp tim chịu ảnh hưởng của:
Nhiệt độ.
Độ ẩm.
Giấc ngủ.
Caffeine.
Stress.
Mất nước.
Độ cao.
Training status.
Và sai số thiết bị.
Vì vậy:
Vừa sức không nên được định nghĩa bằng một con số nhịp tim duy nhất.
Vừa sức khác Easy Run
Hai khái niệm có phần giao nhau nhưng không đồng nghĩa.
Easy Run là một loại buổi tập có mục đích cụ thể.
Nó thường được thực hiện ở effort thấp có thể kiểm soát và duy trì tương đối thoải mái.
Chạy vừa sức rộng hơn.
Một buổi Tempo đúng prescription vẫn có thể là vừa sức nếu runner đủ khả năng thực hiện và phục hồi.
Một buổi Interval đúng trình độ cũng vậy.
Buổi đó khó.
Nhưng không nhất thiết quá sức.
Vừa sức không đồng nghĩa dễ.
Nó có nghĩa:
Độ khó phù hợp.
Vừa sức cũng không đồng nghĩa Zone 2
Zone 2 là một cách phân vùng intensity dựa trên một mô hình sinh lý hoặc nhịp tim cụ thể.
“Vừa sức” là khái niệm thực hành rộng hơn.
Một runner có thể chạy Zone 2 nhưng vẫn cảm thấy hôm đó không phù hợp vì:
Thiếu ngủ.
Đang phục hồi bệnh.
Đau chân.
Thời tiết cực nóng.
Hoặc training load những ngày trước quá cao.
Zone chỉ mô tả một phần trạng thái.
Talk Test là một cách đơn giản để cảm nhận intensity
Một cách khá thực dụng là thử nói chuyện khi chạy.
Ở mức aerobic vừa phải một người thường vẫn có thể nói chuyện nhưng khó hát.
Khi intensity tăng cao người chạy thường chỉ nói được vài từ trước khi cần lấy hơi.
Đây thường được gọi là:
Talk Test.
Nó không cần đồng hồ.
Không cần biết HRmax.
Không cần tính Zone.
Và khá hữu ích để kiểm tra mức gắng sức trong những buổi chạy thông thường.
Nhưng Talk Test không phải luật tuyệt đối
Khả năng nói còn phụ thuộc:
Thể lực.
Loại vận động.
Điều kiện môi trường.
Tình trạng hô hấp.
Và mục tiêu buổi tập.
Nó là một công cụ.
Không phải xét nghiệm y khoa.
RPE cũng rất hữu ích
RPE hay Rating of Perceived Exertion là cách người tập tự đánh giá mình đang phải cố gắng tới mức nào.
Có nhiều thang đo.
Một phiên bản phổ biến dùng:
0 = không gắng sức.
10 = gắng sức tối đa.
Điểm mạnh của RPE là nó hỏi một câu cực kỳ đơn giản:
Buổi chạy này đang khó tới mức nào đối với mình?
Không phải:
Pace của người khác bao nhiêu?
Không phải:
Strava xếp mình thứ mấy?
Mà là:
Cơ thể mình hiện đang phải làm việc khó tới đâu?
Vừa sức phải gắn với mục tiêu của buổi chạy
Một Easy Run mà phải nghiến răng chạy hết:
Không vừa sức với mục tiêu Easy Run.
Một Interval mà hoàn thành từng rep khó nhưng vẫn giữ được kỹ thuật và prescription:
Có thể hoàn toàn phù hợp.
Một Long Run bắt đầu thoải mái nhưng cuối buổi suy sụp hoàn toàn mỗi tuần:
Cần xem lại.
Không thể đánh giá một buổi chạy nếu không biết nó được thiết kế để làm gì.
Vừa sức hôm nay không chắc giống vừa sức tuần trước
Cơ thể không phải máy chạy bộ có nút Speed cố định.
Khả năng hôm nay phụ thuộc vào:
Training trước đó.
Recovery.
Giấc ngủ.
Stress.
Dinh dưỡng.
Nhiệt độ.
Sức khỏe hiện tại.
Và nhiều yếu tố khác.
Buổi chạy từng rất dễ có thể trở thành khó trong một ngày không thuận lợi.
Điều chỉnh không phải thất bại.
Thời tiết có thể làm pace vừa sức chậm đi
Trong ngày nóng và ẩm cơ thể phải làm thêm công việc để tản nhiệt.
Vì vậy nếu cố giữ đúng pace của ngày mát mẻ thì effort có thể tăng đáng kể.
Chạy chậm lại trong trường hợp đó không có nghĩa thể lực tự nhiên biến mất.
Nó có thể chỉ là phản ứng hợp lý với môi trường.
Đừng bắt pace bỏ qua thời tiết.
Đường dốc cũng vậy
Pace 7:00/km trên mặt phẳng và pace 7:00/km khi leo dốc không phải cùng workload.
Trail càng rõ hơn.
Elevation.
Độ kỹ thuật của địa hình.
Nhiệt độ.
Độ cao.
Thời gian trên chân.
đều ảnh hưởng tới effort.
Chạy vừa sức trên trail đôi khi đồng nghĩa đi bộ đoạn dốc.
Không có gì đáng xấu hổ.
Đi bộ không phải thất bại của chạy bộ
Đặc biệt với người mới.
Có thể chạy.
Đi bộ.
Rồi chạy lại.
Run Walk là một chiến lược hoàn toàn hợp lệ.
Nếu mục tiêu là xây khả năng vận động bền vững thì:
Đi bộ đúng lúc tốt hơn cố chạy chỉ để chứng minh mình đang chạy.
Người mới càng không nên lấy pace người khác làm chuẩn
Strava rất vui.
Nhưng cũng rất giỏi làm mình quên mất:
Mỗi người có một cơ thể khác nhau.
Tuổi khác.
Lịch sử vận động khác.
Khối lượng tập khác.
Genetics khác.
Thời gian tập khác.
Mục tiêu khác.
Vì vậy:
Pace của người khác là dữ liệu của người khác.
Không phải giáo án của mình.
Chạy vừa sức đặc biệt quan trọng khi mới bắt đầu
Người mới thường có một vấn đề khá thú vị.
Biết chạy.
Nhưng chưa biết chạy chậm.
Ra khỏi nhà là chạy theo tốc độ mình cảm thấy giống “đang chạy”.
Vài phút sau:
Thở dốc.
Tim tăng mạnh.
Chân nặng.
Rồi kết luận:
Chạy bộ khó quá.
Đôi khi vấn đề không phải chạy khó.
Mà là:
Mình chạy buổi đầu như đang thi cuối kỳ.
Chạy chậm hơn có thể giúp chạy lâu hơn
Nếu giảm intensity người chạy thường có thể duy trì hoạt động lâu hơn.
Điều này đặc biệt có giá trị khi mục tiêu ban đầu là:
Tạo thói quen.
Xây aerobic base.
Tăng thời gian vận động.
Và để cơ thể dần thích nghi.
Không cần mỗi buổi chạy đều chứng minh fitness.
Chạy vừa sức không có nghĩa không bao giờ chạy nhanh
Nếu mục tiêu là cải thiện thành tích thì training thường cần nhiều intensity khác nhau.
Easy.
Tempo.
Threshold.
Interval.
Race Pace.
Long Run.
Recovery.
Những buổi khó vẫn có vai trò.
Nhưng:
Hard workout có kế hoạch khác với chạy quá sức vô tình.
Dấu hiệu một buổi tập có thể đang quá sức so với kế hoạch
Ví dụ:
Pace giảm mạnh dù đang cố tăng effort.
Kỹ thuật chạy bắt đầu biến dạng rõ.
Không thể hoàn thành prescription liên tục.
Cảm giác gắng sức cao hơn rất nhiều so với dự kiến.
Hoặc recovery sau đó kéo dài bất thường.
Một tín hiệu riêng lẻ chưa đủ để kết luận.
Nhưng nếu lặp lại thì đáng xem lại:
Training Load.
Sleep.
Recovery.
Nutrition.
Stress.
Và cấu trúc giáo án.
Mệt không có nghĩa lúc nào cũng phải dừng
Tập luyện tạo stress.
Có buổi cần khó.
Có thời điểm cuối Long Run mình sẽ mỏi.
Có interval khiến mình thở rất mạnh.
Điều quan trọng là:
Độ khó đó có phù hợp với mục tiêu buổi tập và khả năng hiện tại không?
Đừng biến “chạy vừa sức” thành:
Hễ khó là nghỉ.
Như vậy lại đi sang cực khác.
Nhưng đau bất thường không phải thử thách ý chí
Đau sắc.
Đau tăng dần.
Đau làm thay đổi dáng chạy.
Hoặc triệu chứng bất thường
không nên được xem như một phần bắt buộc để tiến bộ.
No pain no gain không phải luật sinh lý học.
Có những trường hợp cần dừng
Nếu trong lúc vận động xuất hiện những triệu chứng nghiêm trọng như:
Đau hoặc tức ngực.
Ngất hoặc gần ngất.
Khó thở bất thường.
Chóng mặt nghiêm trọng.
Rối loạn ý thức.
Hoặc những triệu chứng cấp tính đáng lo khác
thì mục tiêu không còn là giữ pace.
Nên dừng vận động và tìm đánh giá y tế phù hợp.
Vừa sức còn phải tính tới khả năng phục hồi
Một buổi chạy mình hoàn thành được chưa chắc đã là một buổi chạy phù hợp.
Câu hỏi tiếp theo là:
Ngày mai thế nào?
Hai ngày nữa thế nào?
Có thể tiếp tục giáo án không?
Nếu mỗi buổi đều cần nhiều ngày mới hồi phục thì tổng training plan có thể đang vượt quá khả năng hiện tại.
Training không chỉ cần hoàn thành.
Nó cần có thể tiếp tục.
Đừng đánh giá buổi chạy chỉ ngay khi vừa chạy xong
Một buổi chạy có thể cảm thấy rất sung.
Nhưng ngày hôm sau:
Đau quá mức.
Mệt kéo dài.
Easy Run trở thành Hard Run.
Hoặc không thể thực hiện bài kế tiếp.
Thông tin đó cũng thuộc về buổi tập trước.
Recovery là một phần của feedback loop.
Chạy vừa sức và lắng nghe cơ thể đi rất gần nhau
`Chạy bộ vừa sức` hỏi:
Mức gắng sức nào phù hợp?
`Lắng nghe cơ thể` hỏi:
Cơ thể đang phản hồi thế nào?
Hai chủ đề liên quan mạnh.
Nhưng không phải một.
Một bên là cách lựa chọn intensity.
Một bên là cách quan sát feedback.
Đồng hồ giúp mình chạy vừa sức tốt hơn nếu dùng đúng
Có thể theo dõi:
Pace.
Heart Rate.
Cadence.
Power.
Training Load.
Nhưng những con số đó nên được đặt cạnh:
RPE.
Talk Test.
Sleep.
Stress.
Weather.
Terrain.
Và cảm nhận thực tế.
Đồng hồ đo được nhiều thứ.
Nhưng nó không sống trong cơ thể mình.
Một cách đơn giản để bắt đầu
Với người mới chạy không cần ngay lập tức tính đủ:
HRmax.
Lactate Threshold.
Critical Speed.
Running Power.
VO2 Max.
Có thể bắt đầu bằng ba câu hỏi:
Tôi có kiểm soát được hơi thở không?
Tôi có thể nói chuyện được không?
Tôi cảm thấy mình còn có thể tiếp tục thêm một chút không?
Đây chưa phải một giáo án.
Nhưng là cách khá tốt để người mới bắt đầu nhận biết effort.
Vừa sức không phải chạy thật ít để không bao giờ mệt
Mục tiêu của training vẫn là tạo adaptation.
Muốn khỏe hơn cơ thể cần stimulus.
Vì vậy:
Vừa sức không đồng nghĩa không thử thách.
Nó là thử thách có liều lượng.
Cũng đừng biến mọi buổi chạy thành bài kiểm tra
Hôm nay nhanh hơn hôm qua.
5K phải PB.
Long Run phải pace đẹp.
Easy Run cũng phải đẹp trên Strava.
Nếu buổi nào cũng cần chứng minh mình mạnh hơn thì rất khó giữ đúng mục đích của training.
Tập luyện để chuẩn bị cho bài kiểm tra.
Không phải mỗi ngày đều thi.
Với tôi chạy vừa sức còn có một ý nghĩa khác
Chạy đủ để mình vẫn muốn chạy tiếp.
Không chỉ tiếp thêm một kilomet hôm nay.
Mà còn:
Tuần sau.
Tháng sau.
Và nhiều năm sau.
Thành tích có thể là một mục tiêu.
Nhưng khả năng duy trì việc chạy cũng là một mục tiêu rất đáng giá.
Nếu chỉ nhớ một điều
Chạy vừa sức không phải tìm một pace đủ chậm. Là chọn mức gắng sức phù hợp với mình với mục tiêu của buổi chạy và với khả năng phục hồi để còn tiếp tục quá trình tập luyện.
Tag Chạy bộ vừa sức tổng hợp những bài viết và trải nghiệm về cách lựa chọn tốc độ mức gắng sức quãng đường và cường độ chạy phù hợp dựa trên mục tiêu buổi tập thể trạng cảm nhận cơ thể điều kiện môi trường và khả năng phục hồi.



















