ISO là gì? Vì sao tăng ISO có thể làm ảnh nhiễu và khi nào nên sử dụng?

ISO là gì? Vì sao tăng ISO có thể làm ảnh nhiễu và khi nào nên sử dụng?
ISO 100, 800 hay 3200 khác nhau thế nào? Tăng ISO có thực sự tạo ra nhiễu và có phải ISO thấp luôn tốt? Cùng Mãnh Tử Nha tìm hiểu cơ chế ISO trên máy ảnh số, nguyên nhân nhiễu khi thiếu sáng, các công nghệ cảm biến hiện đại và cách chọn ISO khi chụp chân dung, thể thao, chạy bộ hay ảnh ban đêm.

Xem nhanh:

Có một tình huống khá quen thuộc khi chụp ảnh trong quán cà phê.

Ban ngày, chiếc máy ảnh chụp rất tốt. Ảnh rõ, màu sắc dễ chịu, ít nhiễu. Nhưng đến buổi tối, vẫn chiếc máy ấy, vẫn ống kính ấy, chúng ta lại thấy ảnh bắt đầu xuất hiện những hạt lốm đốm, đặc biệt ở vùng tối.

Kiểm tra thông số thì phát hiện ISO đã tăng lên 3200 hoặc 6400.

Vậy là nhiều người kết luận ngay: tăng ISO làm hỏng ảnh.

Chưa hẳn.

Điều đáng hỏi hơn là máy ảnh đã nhận được bao nhiêu ánh sáng, tín hiệu từ cảm biến được xử lý như thế nào và người chụp có đang buộc máy phải làm việc trong điều kiện quá ít ánh sáng hay không.

Trong hai bài trước, chúng ta đã tìm hiểu khẩu độ và tốc độ màn trập. Khẩu độ kiểm soát độ mở cho ánh sáng đi qua ống kính, còn thời gian phơi sáng quyết định cảm biến ghi nhận ánh sáng trong bao lâu.

Bây giờ đến ISO.

Đây là thông số khá dễ sử dụng nhưng cũng rất dễ hiểu sai, đặc biệt khi chúng ta bắt đầu chụp ảnh thiếu sáng.

1. ISO trong nhiếp ảnh là gì?

ISO là một chỉ số được dùng trong nhiếp ảnh để mô tả độ nhạy hoặc cách hệ thống ghi hình đáp ứng với mức phơi sáng theo những quy ước tiêu chuẩn.

Trên máy ảnh, chúng ta thường thấy các giá trị:

  • ISO 100
  • ISO 200
  • ISO 400
  • ISO 800
  • ISO 1600
  • ISO 3200
  • ISO 6400

Trong các chế độ chụp thông thường, khi giữ nguyên khẩu độ, thời gian phơi sáng và ánh sáng cảnh, tăng ISO từ 100 lên 200 thường làm ảnh JPEG được tạo ra sáng hơn khoảng một stop.

Tăng từ 100 lên 400 tương ứng khoảng hai stop.

Nhưng cần phân biệt hai việc:

  • Lượng ánh sáng thực sự được cảm biến thu nhận.
  • Độ sáng của hình ảnh sau khi tín hiệu được khuếch đại và xử lý.

Hai việc ấy có liên quan nhưng không giống nhau.

ISO là một phần của hệ thống điều khiển độ sáng hình ảnh, nhưng nó không phải một cánh cửa cho ánh sáng đi vào như khẩu độ.

2. ISO trên máy ảnh phim và máy ảnh số có giống nhau không?

Không hoàn toàn.

ISO trên phim ảnh

Ở nhiếp ảnh phim, chỉ số ISO liên quan đến độ nhạy sáng của vật liệu phim theo một phương pháp đo tiêu chuẩn.

Ví dụ, phim ISO 400 thường cần ít mức phơi sáng hơn phim ISO 100 để đạt kết quả theo tiêu chí đo tương ứng, khi áp dụng quy trình xử lý thích hợp.

Đặc tính nhạy sáng là một phần của loại phim được lựa chọn.

Thông thường, khi đã nạp một cuộn phim, người chụp sử dụng vật liệu có đặc tính ISO của cuộn ấy, trừ những quy trình đặc biệt như push hoặc pull processing.

ISO trên máy ảnh kỹ thuật số

Với máy ảnh số, cảm biến không phải thay vật liệu nhạy sáng mỗi khi chuyển từ ISO 100 lên ISO 1600.

Thay vào đó, máy điều chỉnh các thành phần của quá trình đọc, khuếch đại, chuyển đổi hoặc diễn giải tín hiệu để đạt mức sáng đầu ra tương ứng.

Ở nhiều thiết bị, việc điều chỉnh ISO còn có thể liên quan đến các chế độ hoạt động khác nhau của mạch cảm biến.

Đây là điểm khác biệt quan trọng giữa ISO của vật liệu phim và ISO được điều khiển trên máy ảnh số.

Về tiêu chuẩn, ISO 12232:2019 quy định các phương pháp xác định và báo cáo những đại lượng như ISO speed ratings, standard output sensitivity và recommended exposure index của máy ảnh kỹ thuật số.

Người mới không cần ghi nhớ toàn bộ tên các phương pháp này. Chỉ cần hiểu rằng chỉ số ISO trên máy ảnh số là một phần của hệ thống ghi hình và xử lý tín hiệu, không đơn giản là thay đổi vật liệu cảm quang.

3. Tăng ISO có làm cảm biến nhận thêm ánh sáng không?

Không, nếu giữ nguyên những yếu tố quyết định lượng ánh sáng đi tới cảm biến.

Hãy tưởng tượng bạn đặt máy ảnh trên chân máy trong một căn phòng có ánh sáng ổn định.

Thiết lập:

  • Khẩu độ f/4.
  • Thời gian phơi sáng 1/125 giây.
  • ISO 100.

Sau đó, chỉ đổi ISO lên 800.

Ống kính vẫn mở f/4. Cảm biến vẫn ghi ánh sáng trong 1/125 giây. Ánh sáng của căn phòng cũng không thay đổi.

Do đó, lượng photon đi tới cảm biến trong hai lần chụp sẽ gần tương đương nếu các điều kiện vật lý thực sự được giữ nguyên.

Nhưng ảnh đầu ra ở ISO 800 thường sáng hơn ảnh ISO 100 khoảng ba stop khi máy sử dụng cách điều chỉnh ISO thông thường.

Vì sao?

Bởi máy ảnh đã thay đổi cách khuếch đại hoặc diễn giải tín hiệu được ghi nhận.

Đó là lý do tăng ISO không thể thay thế hoàn toàn việc thu nhận ánh sáng.

Sơ đồ so sánh hai lần chụp ISO 100 và ISO 800 với cùng khẩu độ và tốc độ màn trập, lượng ánh sáng nhận được không đổi nhưng độ sáng ảnh đầu ra khác nhau
Hình 1: Với cùng khẩu độ, thời gian phơi sáng và độ sáng cảnh, thay đổi ISO không tự làm tăng số photon đến cảm biến. Hình minh họa nguyên lý, không phải kết quả đo tín hiệu thực tế.

4. ISO 100, 200, 400 và 800 chênh lệch bao nhiêu stop?

Trong nhiếp ảnh, một stop ISO tương ứng với việc tăng gấp đôi hoặc giảm một nửa chỉ số ISO.

Ví dụ:

ISO 100 → 200 → 400 → 800 → 1600 → 3200 → 6400.

Mỗi bước sang phải là tăng một stop.

Như vậy:

  • ISO 100 lên ISO 200: tăng 1 stop.
  • ISO 100 lên ISO 400: tăng 2 stop.
  • ISO 100 lên ISO 800: tăng 3 stop.
  • ISO 100 lên ISO 1600: tăng 4 stop.
  • ISO 100 lên ISO 3200: tăng 5 stop.

Trong chế độ đo sáng tự động thông thường, máy ảnh có thể sử dụng quan hệ này để phối hợp ISO, khẩu độ và thời gian phơi sáng.

Ví dụ, nếu đang chụp ở ISO 400 và 1/125 giây, bạn có thể tăng ISO lên 800 để có cơ hội chuyển sang 1/250 giây trong cùng điều kiện ánh sáng, nếu muốn giữ độ sáng ảnh tương đương.

Điều này đặc biệt hữu ích khi chụp chủ thể chuyển động.

5. Vì sao ảnh chụp thiếu sáng thường bị nhiễu?

Trước khi đổ lỗi cho ISO, chúng ta cần hiểu nhiễu ảnh là gì.

Nhiễu ảnh, tiếng Anh là image noise, có thể xuất hiện dưới dạng những thay đổi độ sáng hoặc màu sắc không mong muốn giữa các điểm ảnh.

Khi phóng lớn ảnh thiếu sáng, bạn có thể thấy những hạt sáng tối lốm đốm hoặc những chấm màu bất thường.

Nhưng nhiễu không chỉ có một nguyên nhân.

5.1. Photon shot noise: Nhiễu do tính ngẫu nhiên của ánh sáng

Photon không đến cảm biến theo một dòng hoàn toàn đều đặn.

Số photon được ghi nhận trong một khoảng thời gian có tính ngẫu nhiên thống kê.

Trong mô hình đơn giản có phân bố Poisson, nếu trung bình thu nhận N photon thì độ lệch chuẩn của số photon vào khoảng căn bậc hai của N.

Vì vậy, nếu bỏ qua những nguồn nhiễu khác, tỷ lệ tín hiệu trên nhiễu tăng theo căn bậc hai của số photon ghi nhận.

Ví dụ:

  • Thu nhận trung bình 100 photon: nhiễu thống kê khoảng 10 photon.
  • Thu nhận trung bình 10.000 photon: nhiễu thống kê khoảng 100 photon.

Ở trường hợp thứ nhất, độ dao động tương đối khoảng 10%.

Ở trường hợp thứ hai, độ dao động tương đối khoảng 1%.

Đó là lý do thu nhận nhiều ánh sáng hơn thường giúp cải thiện tỷ lệ tín hiệu trên nhiễu.

Trong cảm biến thật, cần xét thêm hiệu suất lượng tử và số electron được tạo ra. Ví dụ trên chỉ nhằm minh họa quan hệ thống kê.

5.2. Read noise: Nhiễu trong quá trình đọc tín hiệu

Phần tử nhạy sáng tạo ra điện tích, nhưng dữ liệu còn phải đi qua những mạch điện tử để được đọc và chuyển đổi.

Quá trình ấy có thể đưa thêm những thành phần nhiễu vào tín hiệu.

Chúng thường được gọi chung là read noise, hay nhiễu đọc.

Mức nhiễu đọc phụ thuộc vào kiến trúc cảm biến, chế độ hoạt động và hệ thống điện tử.

Đây là một lý do khiến hai máy ảnh có cùng kích thước cảm biến và số megapixel vẫn có thể cho kết quả thiếu sáng khác nhau.

5.3. Nhiễu nhiệt và các thành phần khác

Trong một số điều kiện, đặc biệt với thời gian phơi sáng dài hoặc nhiệt độ cảm biến cao, dòng điện tối và những thành phần nhiễu liên quan đến nhiệt cũng có thể trở nên đáng chú ý.

Ngoài ra còn có những dạng nhiễu có cấu trúc, điểm ảnh nóng hoặc dải nhiễu do hệ thống đọc tín hiệu.

Vì vậy, nói rằng tất cả nhiễu trong ảnh đều do ISO tạo ra là không chính xác.

6. Nếu ISO không tạo thêm photon, vì sao ảnh ISO cao thường nhiễu hơn?

Đây là chỗ cần phân biệt hai kiểu so sánh.

Trường hợp A: Giữ nguyên khẩu độ và tốc độ màn trập

Giả sử bạn chụp cùng một cảnh tại:

  • Ảnh A: f/4, 1/250 giây, ISO 400.
  • Ảnh B: f/4, 1/250 giây, ISO 1600.

Lượng ánh sáng ghi nhận gần như không đổi.

Ảnh B thường sáng hơn theo cách máy ảnh diễn giải tín hiệu, nhưng mức nhiễu thực tế và độ sáng sau xử lý còn phụ thuộc vào thiết kế hệ thống.

Nếu đem hai tập tin RAW về cùng mức sáng và xử lý tương đương, sự khác biệt nhiễu có thể nhỏ trên một số máy ảnh, hoặc rõ hơn trên những máy khác.

Vì vậy, không thể từ ví dụ này kết luận rằng cứ tăng ISO là cảm biến tự sinh thêm một lượng nhiễu cố định.

Trường hợp B: Giữ độ sáng ảnh đầu ra gần như nhau

Giả sử trong cùng một cảnh, bạn chụp:

  • Ảnh A: f/4, 1/30 giây, ISO 400.
  • Ảnh B: f/4, 1/250 giây, ISO 3200.

Ảnh B có thời gian phơi sáng ngắn hơn khoảng ba stop, trong khi ISO tăng ba stop để bù độ sáng đầu ra.

Trong điều kiện ổn định, ảnh B ghi nhận ít ánh sáng hơn đáng kể.

Chính việc giảm lượng ánh sáng thu nhận làm tỷ lệ tín hiệu trên nhiễu photon kém đi.

Do đó, ảnh B thường có thể nhiễu hơn khi xem ở độ sáng tương đương, dù nó có lợi thế giữ chuyển động rõ hơn.

Đây là tình huống rất thường xảy ra trong thực tế.

Người chụp muốn ảnh không nhòe nên tăng tốc độ màn trập. Để duy trì độ sáng, máy phải tăng ISO. Sau đó người ta nhìn thấy ảnh nhiễu và cho rằng ISO là nguyên nhân duy nhất.

Thực tế, lượng ánh sáng bị giảm mới là một phần quan trọng của câu chuyện.

Minh họa ảnh thiếu sáng và nhiễu với hai cách thiết lập ISO và thời gian phơi sáng khác nhau
Hình 2: Hai cách thiết lập ISO và thời gian phơi sáng có thể tạo ảnh với độ sáng tương tự nhưng lượng ánh sáng thu nhận khác nhau. Đây là minh họa khái niệm; kết quả thực nghiệm phải dựa trên ảnh chụp thật và cùng tiêu chí xử lý.

7. Có phải ISO 100 luôn cho ảnh đẹp nhất?

Không.

ISO 100 có thể phù hợp khi ánh sáng đủ, chủ thể ít chuyển động và thiết bị hoạt động tốt ở mức ISO ấy.

Nhưng nếu cố giữ ISO 100 trong một căn phòng tối, máy có thể phải sử dụng thời gian phơi sáng quá dài.

Kết quả là người đang di chuyển bị nhòe.

Trong tình huống đó, tăng ISO lên 1600 hoặc 3200 để giữ tốc độ màn trập phù hợp có thể tạo ra bức ảnh hữu ích hơn.

Hãy thử tưởng tượng đang chụp một người chạy bộ vào sáng sớm.

Nếu ISO 100 khiến máy cần 1/30 giây, ảnh có thể bị nhòe mạnh do chuyển động.

Nếu chuyển sang ISO 1600 giúp sử dụng khoảng 1/500 giây với cùng khẩu độ và ánh sáng, bạn có thể giữ được khoảnh khắc rõ hơn đáng kể.

Ảnh có thể xuất hiện nhiễu, nhưng ít nhất chuyển động cần ghi lại không bị mất hoàn toàn.

Trong nhiều tình huống, một bức ảnh hơi nhiễu nhưng chủ thể rõ nét vẫn tốt hơn một bức ảnh rất sạch nhiễu nhưng chuyển động bị nhòe ngoài ý muốn.

8. ISO cơ sở (Base ISO) là gì?

Base ISO là khái niệm dùng để nói về mức ISO cơ sở của một chế độ ghi hình hoặc hệ thống cảm biến.

Ở nhiều máy ảnh, mức ISO cơ sở thường là ISO 100 hoặc 200, nhưng không phải tất cả.

Một số chế độ chụp, đặc biệt trong quay video hoặc các chế độ ghi hình có cấu trúc tín hiệu khác, có thể sử dụng mức ISO cơ sở khác.

Trong nhiều trường hợp, ISO cơ sở là mức thiết lập đem lại dải tương phản động tốt hoặc khả năng khai thác tín hiệu phù hợp với thiết kế máy ảnh.

Nhưng cần đọc tài liệu của từng dòng máy trước khi khẳng định một mức ISO là tối ưu.

ISO mở rộng có giống ISO cơ sở không?

Một số máy cho phép chọn những mức ghi là Low, L hoặc Extended ISO, thấp hơn dải ISO thông thường.

Những mức ấy có thể được tạo ra bằng cách điều chỉnh cách xử lý tín hiệu hoặc độ sáng đầu ra, chứ không nhất thiết là một chế độ thu nhận có nhiều khả năng giữ vùng sáng hơn.

Vì vậy, ISO 50 mở rộng không mặc nhiên cho chất lượng tốt hơn ISO 100 cơ sở.

Đặc biệt, cần kiểm tra khả năng giữ chi tiết vùng sáng và dynamic range.

9. Auto ISO có nên sử dụng không?

Có. Auto ISO là một công cụ rất hữu ích khi điều kiện ánh sáng thay đổi.

Trong chế độ Auto ISO, máy ảnh điều chỉnh chỉ số ISO dựa trên thiết lập phơi sáng, giới hạn người dùng lựa chọn và cơ chế đo sáng của máy.

Ví dụ, khi chụp một giải chạy ngoài trời, vận động viên có thể đi qua vùng nắng rồi nhanh chóng chạy vào bóng cây.

Nếu bạn đã chọn khẩu độ và thời gian phơi sáng phù hợp với mục tiêu, Auto ISO có thể hỗ trợ điều chỉnh mức sáng đầu ra khi ánh sáng thay đổi.

Nhờ đó, người chụp tập trung hơn vào bố cục, khoảnh khắc và lấy nét.

Thiết lập Auto ISO khi chụp thể thao

Trên những máy hỗ trợ chế độ M kết hợp Auto ISO, có thể thử:

  • Khẩu độ: f/2.8 hoặc f/4, tùy ống kính.
  • Thời gian phơi sáng: 1/1000 giây.
  • ISO: Auto.
  • Giới hạn ISO tối đa: lựa chọn dựa trên mức nhiễu thực tế chấp nhận được của máy.

Nếu ánh sáng đủ, máy sử dụng ISO thấp hơn.

Khi ánh sáng yếu, ISO có thể tăng đến giới hạn đã đặt.

Nhưng nếu ISO đạt mức tối đa mà ảnh vẫn không đủ sáng, máy không thể tự tạo ra thêm ánh sáng. Người chụp cần thay đổi khẩu độ, thời gian phơi sáng hoặc điều kiện chiếu sáng.

Giới hạn ISO tối đa nên là bao nhiêu?

Không có một con số đúng cho mọi máy.

Với một số thiết bị, ISO 3200 vẫn đáp ứng tốt nhu cầu sử dụng. Với những thiết bị khác, mức ISO ấy có thể tạo ra nhiều nhiễu hơn mong muốn.

Cách hợp lý là thử nghiệm bằng chính máy ảnh của mình ở những điều kiện thường sử dụng, sau đó chọn giới hạn phù hợp.

10. Chụp chân dung trong nhà nên chọn ISO bao nhiêu?

Hãy bắt đầu từ chủ thể và ánh sáng, thay vì quyết định ISO trước.

Nếu chụp một người đang ngồi yên cạnh cửa sổ, bạn có thể thử khẩu độ f/2.8, thời gian phơi sáng 1/125 giây và Auto ISO.

Nếu người được chụp thường xuyên cử động, có thể cần 1/250 giây hoặc nhanh hơn.

Việc tăng tốc độ làm giảm thời gian thu nhận ánh sáng. Máy có thể phải tăng ISO để tạo độ sáng phù hợp.

Nếu ảnh nhiễu quá nhiều, hãy thử thay đổi vị trí để tận dụng nguồn sáng tốt hơn, thay vì chỉ tìm cách giữ ISO thấp.

Đôi khi đưa chủ thể đến gần cửa sổ hơn có giá trị hơn nhiều so với việc thay đổi một con số trong phần cài đặt.

11. Chụp chạy bộ, sự kiện và thể thao nên xử lý ISO thế nào?

Trong nhiếp ảnh thể thao, thời gian phơi sáng thường được lựa chọn dựa trên chuyển động cần ghi lại.

Ví dụ, với người đang chạy, 1/500 hoặc 1/1000 giây có thể là điểm khởi đầu để thử nghiệm.

Sau đó, bạn chọn khẩu độ phù hợp với độ sâu trường ảnh và khả năng của ống kính.

ISO được điều chỉnh để tạo độ sáng phù hợp trong phạm vi thiết bị cho phép.

Đây là thứ tự thao tác thực tế rất hữu ích:

  1. Xác định chuyển động cần giữ rõ đến mức nào.
  2. Chọn thời gian phơi sáng phù hợp.
  3. Chọn khẩu độ dựa trên lượng ánh sáng và độ sâu trường ảnh.
  4. Điều chỉnh ISO hoặc bật Auto ISO.
  5. Chụp thử, kiểm tra vùng sáng, vùng tối và độ sắc nét.

Nếu không thể vừa giữ tốc độ nhanh, vừa giữ ISO thấp, hãy xác định điều gì quan trọng hơn trong bức ảnh.

Đừng cố giữ ISO 100 trong khi vận động viên đã chạy qua mất rồi.

12. Chụp phong cảnh ban đêm có nên tăng ISO?

Phụ thuộc vào cảnh vật.

Nếu chụp một tòa nhà hoặc phong cảnh đô thị ít chuyển động, bạn có thể đặt máy trên chân máy và kéo dài thời gian phơi sáng để thu nhận thêm ánh sáng.

Trong trường hợp ấy, dùng ISO thấp và phơi sáng dài có thể phù hợp.

Nhưng nếu chụp người đang di chuyển hoặc những chi tiết cần giữ nét trong đêm, kéo dài thời gian phơi sáng quá mức sẽ gây nhòe.

Lúc đó, ISO cao hơn có thể là lựa chọn cần thiết.

Đặc biệt, khi chụp bầu trời sao, cần cân bằng thời gian phơi sáng với sự chuyển động biểu kiến của các ngôi sao trên bầu trời, tiêu cự và độ phân giải mong muốn.

Không phải cứ đặt chân máy và phơi sáng càng lâu thì ảnh sao càng rõ.

13. Dual conversion gain là gì?

Đây là phần nâng cao dành cho những người muốn hiểu cảm biến sâu hơn.

Một số cảm biến hiện đại có thể sử dụng các chế độ chuyển đổi tín hiệu điện tích sang điện áp khác nhau, thường được gọi là low conversion gain và high conversion gain.

Trong chế độ high conversion gain, một lượng điện tích nhất định có thể tạo ra thay đổi điện áp lớn hơn.

Thiết kế này có thể giúp giảm ảnh hưởng của một số thành phần nhiễu đọc khi ghi nhận tín hiệu yếu.

Trong khi đó, chế độ low conversion gain có thể phù hợp hơn với việc tiếp nhận tín hiệu lớn và duy trì khoảng hoạt động trước khi bão hòa.

Một số cảm biến chuyển chế độ tại những mức ISO nhất định. Vì vậy, đường biểu diễn nhiễu đọc không nhất thiết giảm hoặc tăng đều theo ISO.

Điều cần nhớ là dual conversion gain không làm cảm biến nhận thêm photon từ cảnh vật. Nó thay đổi cách tín hiệu điện được chuyển đổi và đọc.

Không phải máy nào cũng có công nghệ này, và các mức ISO chuyển chế độ phụ thuộc vào thiết kế cụ thể.

14. ISO invariance là gì? Có thể chụp ISO thấp rồi kéo sáng sau không?

ISO invariance là một khái niệm liên quan đến việc mức nhiễu của ảnh RAW thay đổi ít hay nhiều khi so sánh khuếch đại tín hiệu trong máy với việc tăng độ sáng bằng phần mềm hậu kỳ.

Ví dụ, bạn giữ nguyên khẩu độ và thời gian phơi sáng rồi chụp hai ảnh:

  • Ảnh A: ISO 800.
  • Ảnh B: ISO 3200.

Sau đó dùng phần mềm RAW tăng sáng ảnh A thêm hai stop để tạo độ sáng gần giống ảnh B.

Trên một số máy ảnh, nhiễu vùng tối của hai ảnh có thể khá tương đương khi được xử lý phù hợp.

Trên những máy khác, ảnh chụp ISO cao hơn có thể giữ chi tiết vùng tối tốt hơn do đặc tính khuếch đại và nhiễu đọc.

Vì thế, ISO invariance không phải tính chất giống nhau trên tất cả cảm biến hoặc mọi mức ISO.

Có nên luôn chụp ISO thấp rồi kéo sáng trong Lightroom?

Không.

Trước hết, việc chụp thiếu sáng quá nhiều vẫn có thể khiến những thông tin vùng tối nằm gần mức nhiễu của cảm biến.

Thứ hai, khả năng kéo sáng mà không làm lộ thêm nhiễu phụ thuộc thiết bị, mức ISO và cách dữ liệu RAW được ghi nhận.

Thứ ba, ảnh xem trước quá tối có thể gây khó khăn khi kiểm tra kết quả ngay tại hiện trường.

ISO invariance là kiến thức hữu ích để hiểu giới hạn cảm biến và một số tình huống tương phản cao. Nó không phải lời khuyên chung rằng người mới nên luôn chụp thiếu sáng rồi sửa sau.

Sơ đồ so sánh tăng ISO trong máy ảnh với việc tăng sáng tập tin RAW khi hậu kỳ
Hình 3: Minh họa cách so sánh ISO invariance khi giữ nguyên khẩu độ và thời gian phơi sáng rồi cân bằng độ sáng RAW. Kết quả phụ thuộc vào cảm biến và không nên giả định mọi máy đều giống nhau.

15. ISO cao có làm mất chi tiết vùng sáng không?

Có thể, trong những điều kiện nhất định.

Khi tăng ISO trong nhiều hệ thống máy ảnh, mức tín hiệu được khuếch đại hoặc diễn giải khác đi, khiến khả năng chứa thông tin vùng sáng trước khi đạt giới hạn đầu ra có thể thay đổi.

Điều này liên quan đến dynamic range, hay dải tương phản động.

Ở một số thiết kế, ISO thấp hoặc ISO cơ sở đem lại nhiều khả năng giữ chi tiết vùng sáng hơn.

Tuy nhiên, không nên khẳng định rằng dynamic range luôn giảm đều tại mọi bước tăng ISO.

Các chế độ dual conversion gain hoặc phương pháp đọc cảm biến có thể khiến kết quả thay đổi không tuyến tính.

Khi chụp một cảnh có cửa sổ rất sáng và vùng trong nhà tối, người chụp cần cân nhắc cả vùng sáng lẫn vùng tối.

Đôi khi việc giữ ISO thấp hơn và xử lý RAW có thể giúp bảo vệ vùng sáng, nhưng còn phải xét giới hạn nhiễu và khả năng của máy.

16. Giảm nhiễu bằng phần mềm có khôi phục lại mọi chi tiết không?

Không.

Phần mềm giảm nhiễu có thể sử dụng các thuật toán để ước lượng và hạn chế những biến thiên không mong muốn trong hình ảnh.

Một số công cụ hiện đại sử dụng mô hình học máy để nhận diện cấu trúc ảnh và tạo kết quả có vẻ sạch nhiễu hơn.

Nhưng quá trình này cũng có giới hạn.

Nếu dữ liệu gốc không đủ để phân biệt một chi tiết rất nhỏ với nhiễu, phần mềm có thể làm mất chi tiết hoặc tạo ra những cấu trúc được ước lượng chứ không phải thông tin thực sự đã được cảm biến ghi nhận.

Vì vậy, giảm nhiễu nên được xem là một công cụ hậu kỳ, không phải lý do để bỏ qua việc kiểm soát ánh sáng khi chụp.

17. Bài thực hành 1: Cùng lượng ánh sáng, thay đổi ISO

Đây là bài tập quan trọng nhất để hiểu rằng ISO không tự tạo thêm ánh sáng.

Chuẩn bị một máy ảnh hỗ trợ chế độ M, một cảnh ít chuyển động và nguồn sáng ổn định.

  1. Đặt máy trên chân máy hoặc vị trí chắc chắn.
  2. Chọn khẩu độ f/4.
  3. Chọn thời gian phơi sáng 1/125 giây.
  4. Tắt Auto ISO.
  5. Chụp lần lượt ISO 100, 400, 1600 và 6400.
  6. Không thay đổi nguồn sáng, khẩu độ hoặc thời gian phơi sáng.
  7. Nếu có thể, ghi đồng thời RAW và JPEG.

Khi xem các ảnh JPEG, bạn thường sẽ thấy độ sáng tăng theo ISO, cho đến khi xuất hiện vùng quá sáng hoặc các giới hạn xử lý khác.

Để đánh giá nhiễu một cách nghiêm túc, hãy mở các tập tin RAW và xử lý sao cho chúng có độ sáng đầu ra tương đương.

Khi đó, bạn mới có cơ sở so sánh tác động của những chế độ ISO khác nhau trên cùng lượng ánh sáng đã được ghi nhận.

Nếu ảnh ISO cao đã bị mất chi tiết vùng sáng do bão hòa, hãy giảm ánh sáng cảnh hoặc chọn thiết lập phơi sáng ngắn hơn rồi thực hiện lại.

18. Bài thực hành 2: Cùng độ sáng ảnh, thay đổi lượng ánh sáng thu nhận

Ở bài tập này, chúng ta sẽ thay đổi tốc độ màn trập cùng ISO để tạo những ảnh có độ sáng đầu ra gần tương đương.

Giữ khẩu độ f/4 và thử:

Lần chụp Thời gian phơi sáng ISO
1 1/30 giây 400
2 1/60 giây 800
3 1/125 giây 1600
4 1/250 giây 3200

Đây là những thiết lập được làm tròn theo các mức thông dụng trên máy ảnh. Độ sáng thực tế có thể chênh lệch nhỏ.

Chụp trong điều kiện ánh sáng ổn định, giữ nguyên góc máy và tiêu cự.

Sau đó đưa bốn ảnh về cùng kích thước hiển thị để so sánh độ nhiễu và chi tiết.

Trong nhiều trường hợp, ảnh sử dụng thời gian phơi sáng dài hơn sẽ có lợi thế về lượng ánh sáng thu nhận và tỷ lệ tín hiệu trên nhiễu, miễn là không bị rung, nhòe chuyển động hoặc bão hòa vùng sáng.

Đây cũng là lý do không thể so sánh chất lượng ISO nếu bỏ qua điều kiện phơi sáng.

Bảng bốn ảnh thực hành ISO 400, 800, 1600 và 3200 với thời gian phơi sáng điều chỉnh tương ứng để so sánh nhiễu
Hình 4: Bài thực hành so sánh ISO và lượng ánh sáng thu nhận. Nên sử dụng bốn ảnh chụp thực tế, ghi rõ EXIF và cách xử lý. Không dùng ảnh AI như bằng chứng đo nhiễu cảm biến.

19. Bảng gợi ý ISO theo tình huống

Các khoảng dưới đây chỉ là điểm bắt đầu để thực hành. Máy ảnh, khẩu độ, tốc độ màn trập và ánh sáng thực tế mới quyết định mức ISO cần dùng.

Tình huống ISO có thể thử Điều quan trọng hơn
Phong cảnh trời nắng ISO cơ sở, thường 100–200 Khẩu độ và dải tương phản
Chân dung ngoài trời 100–400 Ánh sáng và độ sâu trường ảnh
Quán cà phê trong nhà 400–3200 Chuyển động và ánh sáng cửa sổ
Chụp sự kiện trong nhà 800–6400 hoặc hơn Tốc độ màn trập và lấy nét
Chạy bộ sáng sớm Auto ISO theo điều kiện Giữ rõ vận động viên
Phong cảnh đêm có chân máy ISO cơ sở hoặc mức phù hợp Thời gian phơi sáng và vùng sáng
Bầu trời sao Tùy hệ thống và điều kiện Ống kính, thời gian phơi sáng, khẩu độ

Đừng dùng bảng này như một công thức chụp ảnh cố định.

Một căn phòng có cửa sổ lớn vào buổi sáng rất khác căn phòng chỉ có một bóng đèn nhỏ vào buổi tối, dù cả hai đều được gọi là chụp trong nhà.

20. Những hiểu nhầm phổ biến về ISO

ISO cao tự làm cảm biến nhận được nhiều photon hơn?

Không. Khi giữ nguyên khẩu độ, thời gian phơi sáng và ánh sáng cảnh, thay đổi ISO không tự tăng số photon đi vào cảm biến.

ISO càng cao thì nhiễu luôn tăng theo một quy luật cố định?

Không. Mức nhiễu còn phụ thuộc vào lượng ánh sáng, hệ thống khuếch đại, nhiễu đọc và chế độ hoạt động của cảm biến.

Muốn ảnh đẹp phải luôn giữ ISO 100?

Không. ISO thấp không có ích nếu khiến chủ thể cần chụp bị nhòe do thời gian phơi sáng quá dài.

Auto ISO chỉ dành cho người mới?

Không. Auto ISO có thể rất hữu ích khi người chụp muốn ưu tiên khẩu độ và tốc độ màn trập trong điều kiện ánh sáng liên tục thay đổi.

Chụp RAW là có thể xóa hoàn toàn nhiễu?

Không. RAW mang lại khả năng xử lý linh hoạt nhưng không tạo lại những photon chưa được ghi nhận.

ISO 50 chắc chắn tốt hơn ISO 100?

Không. ISO mở rộng có thể có những đánh đổi về dynamic range và khả năng giữ chi tiết vùng sáng.

ISO invariance nghĩa là không bao giờ cần tăng ISO?

Không. Tính chất này phụ thuộc vào từng cảm biến và phạm vi ISO. Ngoài chất lượng tín hiệu, người chụp còn cần quan tâm đến khả năng xem trước và kiểm soát kết quả tại hiện trường.

21. Tôi thường nghĩ về ISO như thế nào?

Tôi từng có gần ba năm tham gia sinh hoạt cùng cộng đồng Yêu Nhiếp Ảnh, lập trình diễn đàn yeunhiepanh.net và cùng đội ngũ admin vận hành nhóm.

Có lẽ vì từng làm lập trình viên, tôi khá thích những chủ đề liên quan đến cách thiết bị xử lý dữ liệu. ISO là một ví dụ thú vị vì phía sau một con số đơn giản lại có cả câu chuyện về ánh sáng, điện tích, khuếch đại tín hiệu và các giới hạn của cảm biến.

Nhưng khi chụp ảnh, chúng ta không nhất thiết phải nghĩ đến mọi thứ phức tạp như thế.

Nếu chụp một người bạn đang ngồi uống cà phê, hãy quan sát ánh sáng trên khuôn mặt, chọn tốc độ đủ để ảnh không nhòe, rồi điều chỉnh ISO phù hợp.

Nếu chụp người đang chạy, hãy ưu tiên giữ lại khoảnh khắc.

Nếu chụp phong cảnh đứng yên với chân máy, có thể dành thêm thời gian để thu nhận nhiều ánh sáng hơn thay vì phải tăng ISO.

Và nếu ảnh hơi nhiễu, cũng đừng vội xem đó là thất bại.

Một bức ảnh có khoảnh khắc đáng nhớ, bố cục tốt và chủ thể rõ ràng vẫn có thể rất có giá trị, dù không sạch nhiễu hoàn toàn khi phóng lớn.

Hiểu ISO giúp chúng ta lựa chọn hợp lý hơn. Không phải để lúc nào cũng giữ ISO thấp nhất, mà để biết lúc nào nên tăng và vì sao.

22. Bài tiếp theo: Tam giác phơi sáng và cách phối hợp khẩu độ, tốc độ màn trập, ISO

Chúng ta đã tìm hiểu ba thông số thường được giới thiệu trong tam giác phơi sáng.

Khẩu độ ảnh hưởng đến lượng ánh sáng truyền qua ống kính và độ sâu trường ảnh.

Thời gian phơi sáng ảnh hưởng đến lượng ánh sáng ghi nhận và cách thể hiện chuyển động.

ISO ảnh hưởng đến cách hệ thống tín hiệu được khuếch đại, xử lý và tạo độ sáng ảnh đầu ra.

Vậy khi cùng một cảnh có nhiều cách thiết lập, chúng ta nên phối hợp các thông số như thế nào?

Đó sẽ là nội dung bài tiếp theo. Chúng ta sẽ đi từ những bảng thông số cụ thể đến các tình huống chụp ảnh, để người mới hiểu rằng một bức ảnh đúng độ sáng vẫn có thể có nhiều cách thể hiện khác nhau.

Còn hôm nay, hãy nhớ một điều:

ISO có thể giúp điều chỉnh độ sáng ảnh, nhưng không thay thế được ánh sáng mà cảm biến cần ghi nhận.

Nguồn tham khảo

Cảm ơn bạn đã đọc hết bài viết!

Nha thân tặng bộ source code blog này cho những ai quan tâm.
☕

Mời tác giả tách cà phê / Tiếp sức cho Blog

Nếu nội dung này hữu ích với bạn, hãy ủng hộ một khoản nhỏ để tiếp thêm động lực cho tác giả duy trì và chia sẻ nhiều kiến thức chất lượng hơn!

Giới thiệu

Tìm kiếm Google

Liên kết

Mạng thư viện
Quà tặng con gái và con trai
Dotgrid Planner 2023
Mua hàng tại amazone
Bàn phím cơ