Khẩu độ là gì? Vì sao f/1.8 khác f/8 và khi nào nên sử dụng?

Có một điều khá thú vị khi mới học chụp ảnh.

Trên màn hình máy ảnh, chúng ta thấy những con số như f/1.8, f/2.8, f/4, f/5.6 và f/8. Theo thói quen, số càng lớn thì nhiều người nghĩ thứ gì đó cũng phải lớn hơn.

Nhưng với khẩu độ thì ngược lại.

f/1.8 lại là khẩu độ mở lớn hơn f/8. Và nếu giữ nguyên những điều kiện khác, lượng ánh sáng đi qua ống kính ở f/1.8 có thể nhiều hơn f/8 gần 20 lần.

Nghe hơi khó hiểu.

Chuyện còn thú vị hơn khi cùng một chiếc máy ảnh, cùng một ống kính, chụp một chiếc ly cà phê ở f/1.8 có thể khiến hậu cảnh mờ đi đáng kể, trong khi chụp ở f/8 lại giữ được nhiều chi tiết phía sau hơn.

Vậy khẩu độ thực sự là gì? Tại sao nó ảnh hưởng đến ánh sáng và độ nét? Có phải cứ mở khẩu độ lớn là ảnh đẹp?

Chúng ta sẽ tìm hiểu từng chuyện một.

1. Khẩu độ máy ảnh là gì?

Khẩu độ (aperture) là độ mở của hệ thống quang học cho phép ánh sáng đi qua ống kính để tạo hình ảnh trên phim hoặc cảm biến.

Trong nhiều ống kính máy ảnh, khẩu độ được điều chỉnh bằng một cơ cấu gọi là diaphragm, thường gồm các lá khẩu có thể di chuyển để thay đổi kích thước lỗ mở.

Nhìn từ phía trước ống kính, bạn có thể thấy các lá khẩu tạo thành một lỗ có hình gần tròn hoặc nhiều cạnh.

Khi lỗ mở lớn, nhiều ánh sáng hơn có thể đi qua trong cùng một khoảng thời gian.

Khi lỗ mở nhỏ, lượng ánh sáng đi qua giảm xuống.

Có thể hình dung khẩu độ giống như độ mở của một cánh cửa dành cho ánh sáng.

Nhưng cần nhớ rằng đây chỉ là phép so sánh để dễ hiểu. Trong quang học, khẩu độ còn liên quan đến vị trí và kích thước biểu kiến của lối vào ánh sáng trong hệ thống thấu kính.

Không phải mọi máy ảnh đều có cơ cấu lá khẩu điều chỉnh được. Nhiều điện thoại sử dụng ống kính có khẩu độ cố định, trong khi một số thiết bị có hệ thống thay đổi khẩu độ.

2. Vì sao f/1.8 lớn hơn f/8?

Đây có lẽ là câu hỏi khiến người mới dễ nhầm nhất.

Trên máy ảnh, khẩu độ thường được biểu diễn bằng f-number, còn gọi là số f.

Ví dụ:

• f/1.4
• f/1.8
• f/2.8
• f/4
• f/5.6
• f/8
• f/11
• f/16

Về nguyên lý quang học, số f được xác định bằng tỷ số giữa tiêu cự của ống kính và đường kính đồng tử vào, tiếng Anh là entrance pupil.

Công thức:

N = f / D

Trong đó:

• N là số f.
• f là tiêu cự của ống kính.
• D là đường kính đồng tử vào.

Đồng tử vào là hình ảnh biểu kiến của khẩu độ khi quan sát qua phần quang học phía trước, không nhất thiết bằng kích thước vật lý của lỗ giữa các lá khẩu.

Giả sử chúng ta có một ống kính tiêu cự 50mm.

Ở f/2, đường kính đồng tử vào xấp xỉ:

D = 50 / 2 = 25mm.

Ở f/4:

D = 50 / 4 = 12,5mm.

Ở f/8:

D = 50 / 8 = 6,25mm.

Như vậy, với cùng tiêu cự, số f càng nhỏ thì đường kính đồng tử vào càng lớn.

Đó là lý do f/1.8 biểu thị khẩu độ tương đối lớn hơn f/8.

Điều này không có nghĩa lỗ khẩu độ thực tế của mọi ống kính f/1.8 đều có cùng kích thước vật lý. Chúng ta phải xét cả tiêu cự và thiết kế quang học.

3. f-stop là gì? Vì sao tăng một stop lại thay đổi lượng ánh sáng gấp đôi?

Trong nhiếp ảnh, stop là đơn vị thường dùng để mô tả sự thay đổi theo tỷ lệ gấp đôi hoặc giảm một nửa lượng ánh sáng hay mức phơi sáng, tùy đại lượng đang xét.

Khi mở khẩu độ thêm một stop, diện tích đồng tử vào tăng khoảng hai lần.

Khi khép khẩu độ một stop, diện tích ấy giảm khoảng một nửa.

Dãy số f theo từng stop đầy đủ thường được làm tròn như sau:

f/1.4 → f/2 → f/2.8 → f/4 → f/5.6 → f/8 → f/11 → f/16.

Mỗi bước sang phải tương ứng với việc giảm khoảng một nửa lượng ánh sáng truyền qua khẩu độ trong mô hình lý tưởng, nếu giữ nguyên các yếu tố khác.

Vì sao số f không tăng gấp đôi qua mỗi stop?

Bởi diện tích lỗ tròn tỷ lệ với bình phương đường kính.

Muốn diện tích giảm một nửa, đường kính chỉ cần giảm theo hệ số căn bậc hai của hai, khoảng 1,414.

Do đó, số f tăng theo hệ số khoảng 1,414 sau mỗi lần khép một stop.

Ví dụ thực tế

Giả sử bạn đang chụp ở f/4, ISO 100 và tốc độ màn trập 1/125 giây.

Nếu khép khẩu độ xuống f/5.6 nhưng vẫn giữ nguyên ISO và thời gian phơi sáng, lượng ánh sáng ghi nhận sẽ giảm khoảng một nửa.

Để giữ độ phơi sáng tương đương, bạn có thể kéo dài thời gian phơi sáng từ 1/125 lên khoảng 1/60 giây.

Ngược lại, nếu mở khẩu độ từ f/4 lên f/2.8, bạn có thể rút ngắn thời gian phơi sáng xuống khoảng 1/250 giây mà vẫn giữ mức phơi sáng gần tương đương.

Tất nhiên, cần xét giới hạn thiết bị, điều kiện ánh sáng và hiệu suất truyền sáng thực tế của ống kính.

4. f/1.8 thu được nhiều ánh sáng hơn f/8 bao nhiêu lần?

Để so sánh lượng ánh sáng theo số f trên cùng hệ quang học trong điều kiện lý tưởng, chúng ta có thể sử dụng tỷ số bình phương:

Tỷ lệ = (N2 / N1)².

Ở đây, N1 là số f nhỏ hơn và N2 là số f lớn hơn.

So sánh f/1.8 với f/8:

(8 / 1,8)² ≈ 19,75.

Như vậy, f/1.8 cho độ mở có diện tích tương đối lớn hơn f/8 khoảng 19,8 lần trên cùng ống kính.

Nói cách khác, với cùng thời gian phơi sáng, lượng ánh sáng đến cảm biến có thể chênh lệch gần 20 lần nếu bỏ qua những khác biệt về hiệu suất truyền sáng.

Khoảng chênh lệch ấy tương đương hơn bốn stop một chút.

Bảng so sánh khẩu độ

Khẩu độ	Lượng ánh sáng tương đối so với f/8	Đặc điểm thường gặp
f/1.8	Khoảng 19,8 lần	Thu nhiều ánh sáng, độ sâu trường ảnh thường nông
f/2.8	Khoảng 8,2 lần	Phù hợp nhiều tình huống chân dung, thiếu sáng
f/4	4 lần	Cân bằng giữa độ mở và độ sâu trường ảnh
f/5.6	Khoảng 2 lần	Độ sâu trường ảnh thường lớn hơn
f/8	1 lần	Thường dùng khi cần nhiều vùng rõ nét
f/11	Khoảng 0,53 lần	Độ sâu trường ảnh lớn hơn nhưng cần chú ý nhiễu xạ

Bảng này so sánh trên cùng một hệ ống kính ở cùng tiêu cự, thời gian phơi sáng và điều kiện ánh sáng. Nó không phải kết quả đo hiệu suất thực tế của mọi ống kính.

Đó cũng là lý do trong quay phim chuyên nghiệp, chúng ta còn gặp khái niệm T-stop, dùng để mô tả độ truyền sáng thực tế của ống kính.

5. Khẩu độ ảnh hưởng đến độ sâu trường ảnh như thế nào?

Hãy thử chụp một người ngồi trước hàng cây.

Bạn lấy nét vào khuôn mặt.

Ở f/1.8, nếu tiêu cự và khoảng cách phù hợp, khuôn mặt có thể rõ nét trong khi hàng cây phía sau mờ đi đáng kể.

Ở f/8, hàng cây có thể hiện rõ hơn, vì vùng khoảng cách được xem là đủ nét đã mở rộng.

Đó là ảnh hưởng của khẩu độ lên độ sâu trường ảnh (depth of field).

Độ sâu trường ảnh là khoảng không gian trước và sau khoảng cách lấy nét mà các vật thể vẫn được người xem cảm nhận là đủ sắc nét theo một tiêu chuẩn quan sát nhất định.

Không phải mọi thứ bên ngoài khoảng ấy lập tức trở nên mờ hoàn toàn. Độ mờ tăng dần khi vật thể cách xa mặt phẳng lấy nét.

Khẩu độ lớn và độ sâu trường ảnh nông

Khẩu độ lớn, tức số f nhỏ, thường tạo độ sâu trường ảnh nông hơn khi các điều kiện khác không thay đổi.

Điều này có thể giúp tách chủ thể khỏi hậu cảnh.

Ví dụ, khi chụp chân dung một người giữa khu phố đông đúc, mở khẩu độ lớn có thể làm hậu cảnh bớt rõ, giúp người xem tập trung vào khuôn mặt.

Khẩu độ nhỏ và độ sâu trường ảnh lớn

Khép khẩu độ, tức tăng số f, thường làm tăng độ sâu trường ảnh.

Đây là lý do những người chụp phong cảnh thường sử dụng các khẩu độ như f/8 hoặc f/11 trong nhiều tình huống.

Nhưng không phải mọi bức ảnh phong cảnh đều cần khép khẩu độ.

Nếu chụp một dãy núi ở rất xa, không có tiền cảnh gần và điều kiện lấy nét phù hợp, một khẩu độ lớn hơn vẫn có thể cho kết quả tốt.

Việc chọn khẩu độ phải gắn với khoảng cách giữa các thành phần trong khung hình.

6. Khẩu độ không phải yếu tố duy nhất quyết định xóa phông

Đây là một trong những điều tôi muốn giải thích kỹ, vì người mới rất dễ nghĩ rằng cứ mua ống kính f/1.4 là có ngay ảnh chân dung với hậu cảnh mờ đẹp.

Thực tế, độ sâu trường ảnh còn liên quan đến tiêu cự, khoảng cách lấy nét, kích thước định dạng cảm biến và điều kiện xem ảnh.

Khoảng cách từ máy ảnh đến chủ thể

Khi tiến gần chủ thể và giữ nguyên những điều kiện còn lại, độ sâu trường ảnh thường giảm.

Đó là lý do chụp cận cảnh một bông hoa bằng ống kính macro có thể tạo hậu cảnh rất mờ, ngay cả khi sử dụng số f tương đối lớn.

Khoảng cách từ chủ thể đến hậu cảnh

Nếu người được chụp đứng sát bức tường, bức tường có thể còn khá rõ dù bạn mở khẩu độ lớn.

Khi người ấy đứng xa bức tường hơn, vùng hậu cảnh thường mờ đi rõ rệt.

Đôi khi, chỉ cần thay đổi khoảng cách giữa chủ thể và hậu cảnh đã có thể cải thiện đáng kể hiệu ứng tách nền.

Tiêu cự và cách đóng khung hình

Một ống kính 85mm có thể làm hậu cảnh xuất hiện khác với ống kính 35mm, nhưng kết quả còn phụ thuộc vào khoảng cách máy ảnh và cách bạn giữ kích thước chủ thể trong khung hình.

Không nên tách tiêu cự khỏi những yếu tố ấy rồi khẳng định rằng tiêu cự dài luôn tạo độ sâu trường ảnh nông hơn trong mọi phép so sánh.

Kích thước cảm biến

Khi so sánh hai hệ thống có góc nhìn và khung hình tương đương, cảm biến lớn thường cho phép sử dụng những tổ hợp tiêu cự và khẩu độ tạo độ sâu trường ảnh nông hơn.

Tuy nhiên, nếu điều chỉnh các thông số để tạo độ sâu trường ảnh tương đương, sự khác biệt có thể giảm đáng kể.

Vì vậy, ảnh xóa phông là kết quả của cả hệ thống và cách bố trí cảnh, không phải chỉ một số f.

7. Bokeh là gì? Có giống xóa phông không?

Trong nhiếp ảnh, bokeh thường được dùng để nói về đặc điểm thẩm mỹ của những vùng nằm ngoài mặt phẳng lấy nét, đặc biệt là cách các điểm sáng xuất hiện khi bị làm mờ.

Bokeh và độ sâu trường ảnh có liên quan, nhưng không phải cùng một khái niệm.

Độ sâu trường ảnh mô tả phạm vi khoảng cách được cảm nhận là đủ nét.

Bokeh liên quan đến cách những vùng ngoài nét được thể hiện, chẳng hạn hình dạng các đốm sáng, độ mượt của vùng chuyển sắc và đặc điểm của nền mờ.

Một bức ảnh có hậu cảnh mờ mạnh chưa chắc đã có bokeh dễ chịu.

Đôi khi những đốm sáng có viền rõ, hình dạng không đều hoặc các đường nét phía sau trông khá rối mắt.

Ngược lại, một hậu cảnh mờ vừa phải nhưng chuyển sắc nhẹ nhàng có thể tạo cảm giác dễ chịu hơn.

Những yếu tố ảnh hưởng đến bokeh

• Thiết kế quang học của ống kính.
• Hình dạng và số lượng lá khẩu.
• Khẩu độ đang sử dụng.
• Khoảng cách giữa máy ảnh, chủ thể và hậu cảnh.
• Đặc điểm của các nguồn sáng hoặc chi tiết phía sau.

Ví dụ, những bóng đèn nhỏ ở xa có thể hiện thành các đốm sáng khi nằm ngoài vùng lấy nét.

Hình dạng các đốm sáng ấy có thể thay đổi theo khẩu độ, thiết kế ống kính và vị trí của chúng trong khung hình.

Không phải ống kính nào có khẩu độ lớn nhất cũng tạo bokeh đẹp nhất theo cảm nhận của tất cả mọi người.

8. Khép khẩu độ có giúp ảnh sắc nét hơn không?

Trong nhiều trường hợp, có.

Nhưng không phải cứ khép khẩu độ càng nhỏ thì ảnh càng sắc nét.

Một số ống kính khi sử dụng ở khẩu độ mở lớn nhất có thể thể hiện rõ hơn những sai lệch quang học, chẳng hạn quang sai, giảm tương phản hoặc giảm độ sắc nét ở vùng rìa.

Khi khép khẩu độ xuống một hoặc hai stop, chất lượng hình ảnh ở nhiều vùng có thể cải thiện.

Ví dụ, một ống kính f/1.8 có thể cho độ sắc nét tốt hơn ở f/2.8 hoặc f/4 trong những điều kiện nhất định.

Nhưng đó không phải quy luật áp dụng chính xác cho mọi ống kính.

Có những ống kính chất lượng cao hoạt động rất tốt ngay ở khẩu độ lớn nhất.

Điều này dẫn đến một khái niệm khá quen thuộc: sweet spot của ống kính.

Sweet spot là gì?

Sweet spot là cách gọi khẩu độ hoặc khoảng khẩu độ mà một ống kính đạt sự cân bằng tốt về độ sắc nét và độ tương phản theo tiêu chí đánh giá nhất định.

Không có một khẩu độ sweet spot chung cho mọi thiết bị.

Độ sắc nét ở trung tâm ảnh cũng có thể khác với độ sắc nét ở góc ảnh. Vì vậy, kết quả thử nghiệm còn phụ thuộc vào vùng ảnh và tiêu chí được sử dụng.

Nếu muốn biết ống kính của mình sắc nét nhất ở đâu, cách hữu ích là kiểm tra những bài thử nghiệm đáng tin cậy hoặc tự chụp so sánh trong điều kiện được kiểm soát.

9. Nhiễu xạ là gì? Vì sao f/16 có thể kém sắc nét hơn f/8?

Khi ánh sáng đi qua một lỗ mở, nó không thể được mô tả hoàn toàn như những tia sáng lý tưởng đi thẳng mà không có tính chất sóng.

Ánh sáng có tính chất sóng và có thể xuất hiện hiện tượng nhiễu xạ, tiếng Anh là diffraction.

Trong nhiếp ảnh, khi khẩu độ trở nên rất nhỏ, nhiễu xạ có thể làm giảm khả năng phân giải những chi tiết cực nhỏ của hình ảnh.

Hiệu ứng này tồn tại ở mọi khẩu độ, nhưng thường trở nên đáng chú ý hơn khi số f tăng cao.

Đây là lý do không nên luôn chọn f/16 hoặc f/22 chỉ vì muốn nhiều thứ được rõ nét.

Khép khẩu độ giúp tăng độ sâu trường ảnh, nhưng đồng thời có thể làm giảm độ sắc nét tại vùng đã lấy nét do nhiễu xạ.

Hai ảnh hưởng ấy cần được cân bằng.

Nhiễu xạ có xuất hiện tại đúng f/11 không?

Không có một ngưỡng cố định như vậy cho tất cả máy ảnh.

Mức độ ảnh hưởng quan sát được phụ thuộc vào khẩu độ, bước sóng ánh sáng, độ phân giải cảm biến, cách xử lý và kích thước xem ảnh.

Đôi khi nhiễu xạ đã có thể nhận thấy ở mức phóng đại rất lớn nhưng gần như không đáng kể khi xem ảnh trên màn hình nhỏ.

Trong một số tình huống chụp phong cảnh hoặc macro, người chụp có thể chấp nhận giảm một phần độ sắc nét tại mặt phẳng lấy nét để đổi lấy độ sâu trường ảnh lớn hơn.

Đó là lựa chọn kỹ thuật, không phải lúc nào cũng là sai lầm.

10. Nên dùng khẩu độ bao nhiêu khi chụp chân dung?

Chụp chân dung không có một khẩu độ bắt buộc.

Nếu muốn tách người được chụp khỏi hậu cảnh, bạn có thể thử f/1.8, f/2 hoặc f/2.8 nếu ống kính hỗ trợ.

Nhưng hãy chú ý đến độ sâu trường ảnh.

Khi chụp rất gần bằng ống kính có tiêu cự dài và khẩu độ lớn, vùng đủ nét có thể rất mỏng.

Nếu lấy nét vào một mắt, mắt còn lại có thể kém rõ hơn nếu khuôn mặt quay nghiêng đáng kể.

Trong những trường hợp ấy, khép khẩu độ xuống f/2.8 hoặc f/4 có thể giúp tăng độ sâu trường ảnh, tùy khoảng cách và bố cục.

Với chân dung nhóm, thường cần độ sâu trường ảnh đủ lớn để nhiều người ở các khoảng cách hơi khác nhau vẫn rõ nét.

Vì vậy, f/5.6 hoặc f/8 đôi khi phù hợp hơn f/1.8, đặc biệt khi ánh sáng đủ tốt.

Điều quan trọng là xác định phần nào cần rõ nét trước khi chọn khẩu độ.

11. Chụp phong cảnh nên chọn f/8 hay f/11?

Khẩu độ f/8 và f/11 thường được sử dụng trong nhiếp ảnh phong cảnh vì có thể giúp tạo độ sâu trường ảnh lớn, đồng thời giữ độ sắc nét tốt trên nhiều hệ thống ống kính.

Nhưng đừng xem đó là công thức cố định.

Nếu tiền cảnh ở rất gần máy và hậu cảnh ở xa, có thể bạn cần điều chỉnh vị trí lấy nét, khẩu độ hoặc sử dụng kỹ thuật focus stacking.

Nếu khung hình chỉ có những dãy núi ở xa, không có vật thể gần máy, độ sâu trường ảnh cần thiết có thể nhỏ hơn bạn nghĩ.

Nếu đang chụp phong cảnh ban đêm, mở khẩu độ lớn hơn có thể giúp rút ngắn thời gian phơi sáng hoặc giảm yêu cầu tăng ISO.

Vì thế, một bức ảnh phong cảnh có thể được chụp ở f/2.8, f/5.6, f/8 hoặc f/11 tùy mục tiêu.

Không có khẩu độ nào được sinh ra chỉ để chụp phong cảnh.

12. Chụp đồ ăn, cà phê và sản phẩm nên chọn khẩu độ nào?

Đây là một chủ đề khá dễ thực hành.

Giả sử bạn đang chụp một chiếc bánh đặt cạnh ly cà phê.

Nếu mở f/1.8 và lấy nét vào một phần nhỏ của chiếc bánh, những phần còn lại có thể bị mờ nếu khoảng cách giữa chúng đủ lớn so với độ sâu trường ảnh.

Đôi khi hiệu ứng ấy đẹp vì giúp hướng mắt vào chi tiết quan trọng.

Nhưng nếu mục tiêu là thể hiện rõ toàn bộ món ăn, khẩu độ f/4 hoặc f/5.6 có thể phù hợp hơn.

Với ảnh sản phẩm cần mô tả chính xác hình dạng và những chi tiết nhỏ, người chụp thường cần kiểm soát độ sâu trường ảnh cẩn thận hơn.

Đừng quên ánh sáng.

Một chiếc bánh được chiếu sáng đẹp ở f/5.6 có thể hấp dẫn hơn ảnh chụp f/1.8 nhưng ánh sáng chưa phù hợp.

13. Chụp thể thao và người đang chạy có cần khẩu độ lớn?

Khi chụp chủ thể chuyển động nhanh, thời gian phơi sáng thường là một yếu tố rất quan trọng.

Muốn giảm nhòe chuyển động, chúng ta có thể cần sử dụng tốc độ màn trập nhanh.

Nhưng tốc độ nhanh làm giảm thời gian ánh sáng được ghi nhận.

Nếu ánh sáng không đủ, mở khẩu độ lớn hơn có thể giúp duy trì độ phơi sáng phù hợp.

Đó là một trong những lý do các ống kính tele có khẩu độ lớn như f/2.8 được sử dụng trong nhiều hoạt động nhiếp ảnh thể thao.

Tuy nhiên, việc mở khẩu độ cũng làm giảm độ sâu trường ảnh, khiến lấy nét chính xác trở nên quan trọng hơn.

Nếu đang chụp một người chạy về phía máy, cần xem khả năng lấy nét liên tục và tốc độ chuyển động của chủ thể, chứ không chỉ nhìn vào khẩu độ.

Trong ánh sáng ban ngày, f/4 hoặc f/5.6 vẫn có thể hoàn toàn phù hợp khi tốc độ màn trập đáp ứng được yêu cầu.

14. Ống kính ghi f/3.5–5.6 nghĩa là gì?

Trên nhiều ống kính zoom, chúng ta gặp những ký hiệu như 18–55mm f/3.5–5.6 hoặc 24–105mm f/4.

Đây là cách nhà sản xuất thể hiện tiêu cự và khẩu độ tối đa của ống kính.

Với ống kính 18–55mm f/3.5–5.6, khẩu độ tối đa thường thay đổi theo vị trí zoom.

Ở đầu góc rộng 18mm, ống kính có thể mở tối đa đến f/3.5.

Ở đầu tele 55mm, khẩu độ tối đa có thể chỉ còn f/5.6.

Điều đó không có nghĩa ống kính chỉ sử dụng được hai khẩu độ này.

Người chụp vẫn có thể khép khẩu độ xuống những giá trị như f/8 hoặc f/11 nếu thiết bị hỗ trợ.

Trong khi đó, một ống kính zoom ghi 24–105mm f/4 thường có khả năng giữ khẩu độ tối đa f/4 trong toàn bộ dải tiêu cự theo thiết kế.

Cần phân biệt khẩu độ tối đa với khẩu độ đang sử dụng tại thời điểm chụp.

15. Khẩu độ trên điện thoại có giống máy ảnh không?

Về nguyên lý quang học, số f trên camera điện thoại cũng mô tả tỷ lệ giữa tiêu cự và đường kính đồng tử vào.

Nhưng không nên so sánh trực tiếp khả năng xóa phông của điện thoại f/1.8 với máy ảnh full-frame f/1.8 mà bỏ qua kích thước cảm biến và tiêu cự thực.

Nhiều điện thoại có cảm biến nhỏ và ống kính tiêu cự thực khá ngắn.

Vì vậy, dù số f nhỏ, độ sâu trường ảnh trong nhiều tình huống vẫn tương đối lớn.

Để tạo hiệu ứng mờ hậu cảnh mạnh trong chế độ chân dung, điện thoại thường kết hợp khả năng quang học với thuật toán xử lý hình ảnh.

Đó là một trong những điểm khác nhau giữa xóa phông quang học và xóa phông bằng phần mềm.

Ngoài ra, phần lớn camera điện thoại thông dụng có khẩu độ cố định. Người dùng không thể tùy ý chuyển từ f/1.8 xuống f/8 như trên nhiều ống kính máy ảnh chuyên dụng.

Nếu muốn thực hành độ sâu trường ảnh bằng điện thoại, hãy thử thay đổi khoảng cách giữa chủ thể và hậu cảnh, hoặc sử dụng các chế độ và camera có tiêu cự khác nhau.

Nhưng nhớ rằng việc thay đổi các yếu tố ấy không tương đương với một phép thử chỉ thay đổi khẩu độ.

16. Bài thực hành: Một chiếc ly, bốn khẩu độ

Chúng ta có thể thử nghiệm khẩu độ ngay tại nhà hoặc trong một quán cà phê.

Chuẩn bị:

• Một máy ảnh cho phép điều chỉnh khẩu độ.
• Ống kính có thể sử dụng nhiều giá trị khẩu độ.
• Một chiếc ly hoặc vật thể nhỏ.
• Hậu cảnh có vài chi tiết dễ nhận biết.
• Chân máy hoặc vị trí đặt máy ổn định nếu có.

Bước 1: Chuẩn bị khung hình

Đặt chiếc ly trên bàn, phía sau có một vài vật thể cách chiếc ly khoảng một đến hai mét nếu không gian cho phép.

Đặt máy tại vị trí cố định và chọn một tiêu cự.

Lấy nét vào cùng một điểm trên chiếc ly trong tất cả các lần chụp.

Bước 2: Chọn chế độ ưu tiên khẩu độ

Trên Nikon, Sony và nhiều máy ảnh khác, chế độ này thường được ký hiệu A.

Trên nhiều máy Canon, ký hiệu thường là Av.

Ở chế độ này, người chụp chọn khẩu độ còn máy sẽ lựa chọn thời gian phơi sáng phù hợp theo hệ thống đo sáng và các thiết lập đang sử dụng.

Bước 3: Chụp bốn ảnh

Nếu ống kính hỗ trợ, hãy thử:

• Ảnh 1: f/1.8.
• Ảnh 2: f/2.8.
• Ảnh 3: f/4.
• Ảnh 4: f/8.

Giữ ISO cố định nếu có thể, đồng thời chú ý rằng máy sẽ thay đổi tốc độ màn trập để bù cho sự thay đổi khẩu độ.

Nếu thời gian phơi sáng trở nên quá dài, hãy sử dụng chân máy hoặc tăng ánh sáng để tránh rung máy.

Bước 4: Đặt ảnh cạnh nhau

So sánh phần chiếc ly, những vật thể phía sau và tốc độ màn trập mà máy đã lựa chọn.

Hãy quan sát:

• Hậu cảnh mờ đến mức nào?
• Phần nào của chiếc ly được cảm nhận là đủ nét?
• Độ sắc nét ở rìa ảnh có thay đổi không?
• Thời gian phơi sáng thay đổi như thế nào?
• Ảnh nào phù hợp nhất với nội dung bạn muốn thể hiện?

Không nhất thiết f/1.8 sẽ là ảnh đẹp nhất. Cũng không cần f/8 phải là ảnh sắc nét nhất trong mọi vùng.

Điều quan trọng là hiểu kết quả của từng lựa chọn.

17. Sáu hiểu nhầm phổ biến về khẩu độ

f/8 lớn hơn f/1.8 vì số 8 lớn hơn?

Không. Số f càng lớn thì khẩu độ tương đối càng nhỏ trên cùng hệ ống kính.

Khẩu độ lớn luôn cho ảnh đẹp hơn?

Không. Khẩu độ lớn có lợi trong nhiều tình huống nhưng cũng tạo độ sâu trường ảnh nông, khiến lấy nét khó hơn.

Chụp chân dung luôn phải dùng f/1.8?

Không. Chọn khẩu độ tùy khoảng cách, tiêu cự, số người và mức độ rõ nét mong muốn.

f/16 luôn sắc nét hơn f/8 vì có nhiều vùng rõ hơn?

Không. Khép khẩu độ có thể tăng độ sâu trường ảnh nhưng đồng thời làm nhiễu xạ rõ hơn, giảm độ sắc nét của những chi tiết đã nằm trên mặt phẳng lấy nét.

Cùng f/1.8 thì mọi ống kính cho hậu cảnh mờ giống nhau?

Không. Cần xét tiêu cự, khoảng cách, cảm biến, thiết kế quang học và cách bố trí hậu cảnh.

Ống kính f/1.4 luôn tốt hơn ống kính f/1.8?

Không thể kết luận chỉ bằng khẩu độ tối đa. Chất lượng quang học, lấy nét, kích thước, trọng lượng, giá bán và mục đích sử dụng đều cần được xem xét.

18. Bảng lựa chọn khẩu độ theo tình huống

Những giá trị dưới đây chỉ là điểm khởi đầu để thử nghiệm, không phải quy tắc bắt buộc.

Tình huống	Khẩu độ có thể thử	Điều cần lưu ý
Chân dung một người	f/1.8 – f/4	Độ sâu trường ảnh và độ chính xác lấy nét
Chân dung nhóm	f/4 – f/8	Khoảng cách giữa các khuôn mặt
Đồ ăn và cà phê	f/2.8 – f/8	Phần nào của món ăn cần rõ nét
Phong cảnh ban ngày	f/5.6 – f/11	Tiền cảnh, hậu cảnh và nhiễu xạ
Thể thao trong nhà	Khẩu độ lớn phù hợp	Tốc độ màn trập và lấy nét liên tục
Chụp cận cảnh, macro	Tùy độ phóng đại	Độ sâu trường ảnh rất nông và khẩu độ hiệu dụng
Phong cảnh đêm	Phụ thuộc chủ thể	Ánh sáng yếu, rung máy và thời gian phơi sáng

Cần lưu ý rằng cùng một giá trị f/4 có thể đem lại kết quả rất khác nhau khi chụp bằng ống kính 24mm và ống kính 200mm trong những điều kiện bố cục khác nhau.

Vì vậy, hãy xem bảng là gợi ý thực hành, không phải đáp án đúng cho mọi bức ảnh.

19. Hiểu khẩu độ để biết mình muốn giữ lại điều gì

Tôi từng có gần ba năm tham gia sinh hoạt cùng cộng đồng Yêu Nhiếp Ảnh, trực tiếp lập trình diễn đàn yeunhiepanh.net và cùng đội ngũ admin vận hành nhóm.

Vì đã quen với việc lập trình, tôi thích tìm hiểu nguyên lý phía sau những công cụ mình sử dụng.

Khẩu độ là một ví dụ khá thú vị.

Ban đầu, nó có vẻ chỉ là một con số trong phần cài đặt máy ảnh. Nhưng khi hiểu rõ, chúng ta có thể sử dụng nó để quyết định phần nào của bức ảnh nên rõ, phần nào có thể mờ và cần thu nhận bao nhiêu ánh sáng.

Một tấm chân dung có hậu cảnh mờ đôi khi rất đẹp.

Nhưng một bức ảnh gia đình, nơi mọi người đều rõ nét, cũng có giá trị riêng.

Một bức ảnh phong cảnh có tiền cảnh và hậu cảnh rõ ràng giúp người xem cảm nhận không gian. Trong khi đó, một chi tiết nhỏ được tách khỏi hậu cảnh mờ lại hướng sự chú ý vào một điều rất cụ thể.

Không có cách nào luôn đúng.

Điều tôi thích ở việc học kỹ thuật nhiếp ảnh là càng hiểu các thông số, chúng ta càng có thêm lựa chọn.

Không còn đơn thuần xoay nút và hy vọng may mắn.

Chúng ta bắt đầu biết vì sao mình chọn f/1.8, khi nào nên chuyển sang f/4 và vì sao đôi lúc f/8 lại phù hợp hơn.

Đó là một bước nhỏ nhưng rất có ích khi học chụp ảnh.

20. Bài tiếp theo: Tốc độ màn trập là gì?

Chúng ta đã hiểu khẩu độ kiểm soát độ mở cho ánh sáng đi qua ống kính và ảnh hưởng đến độ sâu trường ảnh.

Nhưng lượng ánh sáng được ghi nhận còn phụ thuộc vào thời gian phơi sáng.

Vì sao 1/1000 giây có thể giữ lại một khoảnh khắc chuyển động nhanh, trong khi 1/15 giây có thể tạo ra những vệt mờ?

Khi nào nên dùng tốc độ màn trập chậm? Vì sao chụp đêm dễ bị rung? Và làm thế nào để chụp người đang chạy rõ nét mà không cần lúc nào cũng tăng ISO thật cao?

Đó sẽ là nội dung của bài tiếp theo trong chuyên mục Nhiếp ảnh.

Còn hôm nay, nếu có một chiếc máy ảnh hỗ trợ chỉnh khẩu độ, hãy thử chụp cùng một chủ thể ở f/1.8 và f/8.

Đặt hai tấm cạnh nhau.

Bạn sẽ thấy một con số nhỏ trên máy ảnh có thể tạo ra sự khác biệt khá lớn.

Nguồn tham khảo

• Nikon – Understanding Maximum Aperture. Giải thích khẩu độ, f-stop, tốc độ màn trập và độ sâu trường ảnh.
• Nikon – What Is Aperture?. Vai trò của khẩu độ trong phơi sáng và kiểm soát độ sâu trường ảnh.
• Cambridge in Colour – Camera Exposure: Aperture, ISO and Shutter Speed. Nguyên lý f-stop và tỷ lệ thay đổi lượng ánh sáng.
• Cambridge in Colour – Understanding Depth of Field. Độ sâu trường ảnh, khoảng cách lấy nét và tiêu chuẩn đánh giá độ nét.
• Cambridge in Colour – Understanding Camera Lenses. Số f, tiêu cự và những đặc điểm quang học của ống kính.
• Cambridge in Colour – Diffraction Limited Photography. Nhiễu xạ và ảnh hưởng của khẩu độ nhỏ đến độ phân giải.
• Nikon – Bokeh for Beginners. Đặc điểm của hậu cảnh ngoài nét và cách điều chỉnh bokeh.
• Nikon – Quick Tips for Taking Better Portraits. Những lưu ý khi sử dụng khẩu độ lớn trong chụp chân dung.